किसानले दुध दिन छाडेपछि डिडिसी विराटनगर संकटमा, चिस्यान केन्द्र धमाधम बन्द

विराटनगर । सरकारी स्वामित्वको दुग्ध विकास संस्थान (डिडिसी) अन्तर्गत संचालित दुग्ध वितरण आयोजना विराटनगर गम्भीर आर्थिक संकटमा परेको छ। लामो समयदेखि दुधको भुक्तानी नपाएपछि किसानहरूले दुध आपूर्ति रोकिदिएपछि आयोजनाका चिस्यान केन्द्रहरू एकपछि अर्को गर्दै बन्द हुन थालेका छन्।

आयोजनाका निमित्त प्रमुख हिरबहादुर मगरका अनुसार पछिल्ला केही महिनामा इलाम जिल्लाका पुवाखोला, फिक्कल र लक्ष्मीपुर चिस्यान केन्द्र पूर्ण रूपमा बन्द भइसकेका छन्। दशकौँदेखि सञ्चालनमा रहेका यी केन्द्रहरू बन्द हुँदा आयोजनाले ठूलो धक्का बेहोरेको छ। लक्ष्मीपुरबाट मात्र दैनिक १,४०० लिटर तथा पुवाखोला–फिक्कलबाट सरदर १–१ हजार लिटर दुध सङ्कलन हुँदै आएको थियो।

इलामकै शान्तिडाँडा चिस्यान केन्द्रमा पनि दुध सङ्कलन ठप्प छ। बाटो बिग्रिएर केही समय बन्द भएकामा हाल बाटो खुले पनि किसानले दुध दिन नरुचाउने भएकाले सङ्कलन हुन नसकेको मगरले बताए। "चालु रहेको अन्य केन्द्रहरूमा पनि दुध सङ्कलन एक तिहाइले घटेको छ," उनले भने।

हाल विराटनगर आयोजनाअन्तर्गतका ११ मध्ये ७ चिस्यान केन्द्र मात्र सञ्चालनमा छन्।

दुई सय दिनदेखि भुक्तानी ठप्प, १८ करोड बक्यौता

किसानहरूको मुख्य असन्तोष दुध विक्रीबापतको भुक्तानी नपाउनु हो। वैशाख १५ यतादेखिको रकम अझै बाँकी छ। करिब २०० दिनसम्म दुधको पैसा नपाउँदा किसानहरू वैकल्पिक बजारतर्फ मोडिन बाध्य भएका छन्। आयोजनाले किसानलाई झण्डै १८ करोड रुपैयाँ तिर्न बाँकी रहेको निमित्त प्रमुख मगरले जानकारी दिए।

उनका अनुसार, "दुध नगदे बाली हो, पैसा ६–७ महिनासम्म नआउँदा किसानको दैनिकी चल्नै नसक्ने अवस्था भयो। त्यसैले उनीहरूले विकल्प रोजे, यसको दोष दिन सकिन्न।"

दैनिक सङ्कलन २ लाख लिटरबाट १२ हजारमा झर्यो

कोभिड महामारीअघि विराटनगर आयोजनाले दैनिक २ लाख लिटरसम्म दुध सङ्कलन गर्थ्यो। तर पछिल्ला वर्षमा यो तथ्याङ्क लगातार गिरावट भयो।

३ वर्षअघि: ५० हजार लिटर

२ वर्षअघि: ४० हजार लिटर

गत वर्ष: २०–२२ हजार लिटर

हाल: १२–१३ हजार लिटर

यो डिडिसी इतिहासकै सबैभन्दा न्यूनतम स्तर मानिएको छ।

निजी डेरी र छुर्पी उद्योग किसानको नयाँ विकल्प

डिडिसीले समयमै पैसा नदिएपछि किसानहरू सहकारीमार्फत निजी डेरी उद्योग र छुर्पी उत्पादन गर्ने उद्योगलाई दुध बेच्न थालेका छन्। पहाडी भेगका किसानले नबिकेको दुधबाट घिउ बनाउने र निजी उद्योगलाई आपूर्ति गर्ने गरेको मगरले बताए। यसले सरकारी आयोजनामा दुधको अभाव झनै बढाएको छ।

खुला दुधको बजार बढ्दै, डिडिसीको बिक्री खुम्चिँदै

बजारतर्फ पनि डिडिसीको अवस्थाले चिन्ता बढाएको छ। विराटनगरमा दैनिक बिक्री २,५००—३,००० लिटरमा सीमित भएको छ। उपभोक्ताबीच ‘खुला दुध’ लोकप्रिय बन्दै गएपछि प्रतिस्पर्धा झनै कडा भएको छ। खुला दुधको मूल्य सस्तो र फ्याट अधिक हुने बताउँदै उपभोक्ताले त्यतैतर्फ झुकाव बढाएका छन्।

डिडिसीका सबै उत्पादन—दुध, दही, पनिर, आइसक्रिमलगायतको कुल बिक्री पनि ३,००० लिटरमा झरेको छ।

किसान पेसाबाटै विमुख हुने खतरा

भुक्तानी नपाउने, बजार खुम्चिनु र वैकल्पिक उद्योगको दबाबसँगै किसान पेसाबाटै विमुख हुनसक्ने जोखिम बढेको सरोकारवालाहरूको आकलन छ। बजार र उत्पादन दुवै ओरालो लागेपछि सरकारी आयोजना ‘अस्तित्व संकट’तिर धकेलिँदै गएको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।