अलैँची निर्यातमा ठूलो परिमाणमा राजस्व चुहावट

विराटनगर । ‘कालो सुन’ भनेर चिनिने अलैँचीको निर्यातबाट नेपालले ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा आर्जन गर्दै आइरहेको छ । तर यसको आडमा करोडौँ रुपैयाँ बराबरको राजस्व चोरी हुने गरेको तथ्य भन्सार विभागका दस्तावेजले संकेत गरेका छन्।

किसानले प्रतिमन (४० किलो) एक लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्य पाइरहेको अवस्थामा व्यापारीहरूले निर्यात गर्दा वास्तविक मूल्यको आधा नै बिलमा देखाइने (न्यून बीजकीकरण) गरेको पाइएको छ। कम मूल्य घोषणा गर्नाले निर्यातकर्ताको नाफामा लाग्ने आयकर छली हुनका साथै वास्तविक कारोबार बराबरको रकम हुन्डीमार्फत भित्रिने गरेको समेत देखिएको छ।

चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो तीन महिनामा (असोज मसान्तसम्म) भारततर्फ १,०७२ टन अलैँची निर्यात भएको छ। यसको भन्सार घोषणा मूल्य १ अर्ब ६७ करोड ९१ लाख ५७ हजार रुपैयाँ मात्र उल्लेख छ । यसअनुसार प्रतिकिलो १,५६६ रुपैयाँमा बिलिङ गरिएको देखिन्छ।

तर सोही अवधिमा किसानले प्रतिमन ९० हजारदेखि १ लाख ७ हजार रुपैयाँ पाएका छन् । जसको औसत मूल्य प्रतिकिलो २,५०० रुपैयाँभन्दा बढी पर्छ। यसरी वास्तविक मूल्य र निर्यात घोषणा मूल्यमा ठूलो अन्तर देखिँदा करिब ३० प्रतिशत आइकर छली हुने गरेको जानकार स्रोत बताउँछन्।

कुनै–कुनै व्यापारीका अनुसार भारतीय भन्सार प्रक्रियाका कारण भारतीय व्यवसायीले वास्तविक मूल्य अंकित बिल लिन नमान्दा न्यून मूल्याङ्कन गर्न बाध्य हुने गरेको बताएका छन्।
भारतीय व्यापारीहरूले प्रतिमन १ लाख २० हजार रुपैयाँभन्दा बढीमा अलैँची खरिद गर्ने गरेको उनीहरूको दाबी छ।

राजस्व अनुसन्धान कार्यालय इटहरीका एक कर्मचारी भन्छन्, “आयकर छल्नकै लागि न्यून बीजकीकरण गरिएको हुन सक्छ। नत्र धेरैमा किनेर थोरै मूल्यमा बेच्नुपर्ने बाध्यता आउँदैन।”

गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालले ७ अर्ब ६८ करोड ३७ लाख रुपैयाँ बराबरको ४,३०० टन अलैँची निर्यात गरेको थियो। त्यसबेला किसान मूल्य र निर्यात मूल्यबीच विशेष अन्तर थिएन। तर यस वर्ष किसानले राम्रो मूल्य पाएर खुसी भए पनि देशले भने ठूलो राजस्व गुमाइरहेको अवस्था देखिएको छ। सँगै, अधिकांश किसानले नगद मार्फत भुक्तानी पाउने भएकाले पनि राजस्व अपचलनका गतिविधिलाई अवसर मिलेको संकेत देखिन्छ।

राजस्व अनुसन्धान कार्यालय इटहरीका प्रमुख अनुसन्धान अधिकृत अर्जुन राईका अनुसार, “अलैँची निर्यातमा आयकर छली भएको विषय हाम्रो लागि नयाँ भए पनि अवास्तविक मूल्याङ्कन गम्भीर विषय हो।” मुख्य निर्यात नाका काँकडभिट्टा भन्सारका प्रमुख हरिहर पौडेल भन्छन्, “निर्यातकर्ताले घोषणा गर्ने मूल्य नै भन्सारले रेकर्डमा राख्ने गरेको छ। बजारमा बढी मूल्यमा कारोबार भएको भनाइ आए पनि स्वघोषित मूल्याङ्कन नै आधिकारिक मानिन्छ।”

नेपालमा उत्पादित अलैँचीले विश्व बजारको ६० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। नेपालबाट ९५ प्रतिशत भारतमा निर्यात हुन्छ भने बाँकी तेस्रो मुलुकमा जाने गरेको छ।