पाखनबेद: पत्थरी फोर्ने जडिबुटी, पहाडको मौन वैद्य

नेपाली पहाडी भेगका ओसिला ढिस्को, चट्टानका फेदी र जङ्गलको छायाँमा उम्रिने एउटा सानो तर शक्तिशाली जडिबुटी छ—पाखनबेद। बाहिरबाट सामान्य देखिने यो बोट नेपाली समाजमा भने पुस्तौँदेखि “ढुङ्गा फोर्ने औषधि”का रूपमा चिनिँदै आएको छ। वैज्ञानिक भाषामा Bergenia ciliata भनिने पाखनबेद परम्परागत आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण स्थान ओगट्ने जडिबुटी हो।

नेपाली जनमानसमा पाखनबेदको चर्चा खासगरी मिर्गौला र मूत्रथैलीमा हुने पत्थरी (Stone) सम्बन्धी समस्यासँग जोडिन्छ। शहरका अस्पताल र आधुनिक उपकरणहरू आउनुअघि गाउँघरमा पाखनबेद नै “डाक्टर” थियो।

नाममै लुकेको औषधीय संकेत

‘पाखन’ भन्नाले ढुङ्गा र ‘बेद’ भन्नाले फोर्नु, चिर्नु वा प्वाल पार्नु भन्ने अर्थ लाग्छ। यसरी हेर्दा, पाखनबेदको नामले नै यसको औषधीय गुणको संकेत गर्छ। लोकविश्वासअनुसार यसको जराको काँढा वा रस सेवन गर्दा मिर्गौला वा मूत्रथैलीमा बनेका स–साना पत्थरी गलाएर पिसाबमार्फत बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।

गाउँघरमा अझै पनि “पत्थरी भयो भने पाखनबेद खाऊ” भन्ने भनाइ प्रचलित छ।

मूत्रसम्बन्धी समस्यामा भरोसायोग्य औषधि

पाखनबेदको प्रयोग केवल पत्थरीमै सीमित छैन। पिसाब पोल्ने, पिसाब रोक्किएर आउने, बारम्बार पिसाब लाग्ने वा मूत्रमार्गको संक्रमण (UTI) भएका बिरामीलाई यसको जराको काँढा खुवाउने चलन छ। यसले मूत्रमार्ग सफा गर्ने र संक्रमण कम गर्ने विश्वास गरिन्छ।

विशेषगरी ग्रामीण भेगमा महिलाहरू र वृद्धहरूमा देखिने यस्ता समस्यामा पाखनबेद घरेलु औषधिका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ।

चोटपटक र रगत बग्दा पनि उपयोगी

पाखनबेदमा प्राकृतिक एन्टिसेप्टिक गुण हुने मान्यता छ। चोटपटक लाग्दा, छाला चिरिँदा वा रगत बग्दा यसको जरालाई सुकाएर बनाएको धुलो वा लेदो घाउमा लगाउने गरिन्छ। यसले रगत रोक्न र संक्रमणबाट जोगाउन मद्दत गर्ने विश्वास छ।

युद्ध, मेलापात वा जंगलमा काम गर्दा चोट लागेपछि तत्काल अस्पताल पुग्न नसकिने अवस्थामा पाखनबेद नै प्राथमिक उपचारको माध्यम बन्थ्यो।

महिलाको स्वास्थ्यमा पाखनबेद

महिलाहरूमा देखिने सेतो पानी बग्ने (ल्युकोरिया) समस्या ग्रामीण समाजमा सामान्य मानिन्छ। यस्ता समस्यामा पाखनबेदको प्रयोग गरिन्थ्यो। यसको काँढा वा रस सेवनले शरीरभित्रको असन्तुलन सुधार्ने र कमजोरी कम गर्ने विश्वास छ।

यसका साथै, पाखनबेदलाई “शरीर चिसो बनाउने” जडिबुटीका रूपमा पनि लिइन्छ, जसले महिलाको स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने भनाइ छ।

पाचन प्रणालीका लागि पनि फाइदाजनक

झाडापखाला, पेट दुख्ने, आन्द्रामा गडबडी जस्ता समस्यामा पनि पाखनबेदको जराको रस सेवन गर्दा लाभ मिल्ने विश्वास गरिन्छ। परम्परागत वैद्यहरू पाखनबेदलाई पाचन प्रणाली सन्तुलनमा ल्याउने जडिबुटी मान्छन्।

लोकज्ञानदेखि आधुनिक अध्ययनसम्म

पाखनबेदको प्रयोग लोकविश्वास र अनुभवमा आधारित भए पनि पछिल्लो समय यसको औषधीय गुणमाथि वैज्ञानिक अध्ययनको चासो बढ्दै गएको छ। आयुर्वेद र जडिबुटी अनुसन्धानमा यसको एन्टिअक्सिडेन्ट, एन्टिइन्फ्लेमेटरी र एन्टिसेप्टिक गुणबारे अध्ययन भइरहेको छ।

तर, जडिबुटी भएकै कारण जथाभावी प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। मात्रा, विधि र बिरामीको अवस्थाअनुसार प्रयोग नगर्दा फाइदाभन्दा जोखिम हुन सक्छ। त्यसैले जानकार वैद्य वा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहमा प्रयोग गर्नु आवश्यक हुन्छ।

संरक्षण र चेतनाको खाँचो

हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा पाइने पाखनबेद आज अव्यवस्थित संकलन, जंगल विनाश र वातावरणीय परिवर्तनका कारण जोखिममा पर्दै गएको छ। यसको महत्व बुझेर संरक्षण र वैज्ञानिक व्यवस्थापन नगर्ने हो भने भावी पुस्ताले यो अमूल्य जडिबुटी गुमाउन सक्छ।

पाखनबेद नेपाली पहाडको मौन वैद्य हो—जो न त ठूलो आवाज गर्छ, न त चम्किलो प्रचार। तर, पुस्तौँदेखि मानिसको पीडा कम गर्दै आएको छ। आधुनिक चिकित्सा र परम्परागत ज्ञानबीच सेतु बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको यो जडिबुटी हाम्रो प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदा हो।

यसको सही उपयोग, संरक्षण र वैज्ञानिक अध्ययन नै पाखनबेदप्रतिको साँचो सम्मान हुनेछ।