वैशाख १२ : सम्झनामा पीडा, यथार्थमा अधुरो पुनर्निर्माण

काठमाडौं । क्यालेन्डरमा एउटा मिति फेरि आइपुग्छ—वैशाख १२। तर यो केवल मिति होइन, नेपाली समाजका लागि एक सामूहिक झट्का हो।  २०७२ काे भुकम्पले भत्काएको केवल घर होइन, हजारौँ जीवनको आधार थियो।

एघार वर्ष बितिसक्दा पनि त्यो दिनको धक्का स्मृतिबाट मेटिएको छैन। अझ विडम्बना—धेरै ठाउँमा भूकम्पले भत्काएका संरचना अझै ठडिन सकेका छैनन्। कतै आधा बनेका घर, कतै अधुरै छोडिएका विद्यालय, कतै अझै टहरामा गुज्रिरहेको जीवन—यी सबै पुनर्निर्माणको गति कस्तो छ भन्ने मौन प्रमाण हुन्।

संख्या बोल्छ, कथा झन् गहिरो छ

२०७२ सालको भूकम्पले:

• करिब ९ हजार मानिसको ज्यान लियो
• २२ हजारभन्दा बढी घाइते बनाए
• झण्डै १० लाख घर ध्वस्त पारे

विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सांस्कृतिक सम्पदा—सबै तहमा क्षति गहिरो थियो। पुनर्निर्माणको काम अघि बढ्यो, तर पूर्णता अझै टाढै छ।

सरकारी तथ्यांकले प्रगति देखाउँछ—धेरैले पहिलो, दोस्रो र तेस्रो किस्ता पाएका छन्, ठूलो हिस्सा घर पुनर्निर्माणतर्फ अघि बढेको छ। तर करिब १० प्रतिशत काम अझै अधुरो छ। प्रतिशतमा सानो देखिए पनि, त्यो हजारौँ परिवारको जीवनसँग जोडिएको छ।

किन ढिलो भयो पुनर्निर्माण?

कारण एउटामात्र होइन, थुप्रै छन्:

• लाभग्राही समयमै सम्पर्कमा नआउनु
• जग्गा व्यवस्थापनमा समस्या
• प्रशासनिक झन्झट
• अनुदान अपर्याप्त हुनु

सरकारले दिएको ३ लाख अनुदानले धेरै ठाउँमा घर बनाउन नपुग्दा मानिसहरूले निर्माण ढिला गरे। कतिपयले किस्ता लिए पनि काम अघि बढेन।

नीति र व्यवहारबीचको दूरी

विज्ञहरू भन्छन्—समस्या केवल पैसाको होइन, नीतिगत अन्योलको पनि हो। “पुनर्निर्माण गर्ने कि पुनःनिर्माण गर्ने?” भन्ने स्पष्टता सुरुदेखि नहुँदा काम ढिलो भयो।

त्यसमा थपियो—निर्माण लागतको बढ्दो मूल्य र कमजोर आर्थिक क्षमता। फलस्वरूप, कागजमा प्रगति देखिए पनि भुइँतहमा धेरै कथा अझै अधुरा छन्।

दाता सम्मेलनको वाचा, यथार्थ फरक

भूकम्पपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले ठूलो सहयोग घोषणा गर्‍यो—४ खर्बभन्दा बढी। तर सबै प्रतिबद्धता व्यवहारमा आएनन्। जसले पुनर्निर्माणको गति अझै सुस्त बनायो।

जोखिम अझै बाँकी

सबैभन्दा गम्भीर कुरा—भूकम्पको जोखिम सकिएको छैन। विज्ञहरू भन्छन्, नेपाल अझै उच्च भूकम्पीय जोखिममा छ, विशेष गरी काठमाडौं उपत्यका र चुरे क्षेत्र। केही सुधार भए पनि भवन निर्माण मापदण्ड पूर्ण रूपमा पालना भएको छैन। जनचेतना पनि ‘घटना हुँदा मात्रै’ बढ्ने प्रवृत्ति यथावत् छ।

पाठ सिक्यौँ, कि बिर्सियौँ?

भूकम्पले धेरै सिकायो—सुरक्षा, संरचना, तयारी। तर समयसँगै त्यो चेतना फिक्का हुँदै गएको चिन्ता बढ्दो छ। वैशाख १२ हरेक वर्ष आउँछ, हामी एकछिन रोकिन्छौँ, सम्झिन्छौँ। तर प्रश्न अझै उस्तै छ हामीले त्यो दिनबाट कति सिक्यौँ, र कति बिर्सियौँ ?