सुक्खा मनसुनको संकेत, तर विपद्को जोखिम झनै उच्च हुने चेतावनी

काठमाडौं । यस वर्ष मनसुन औसतभन्दा कम पानी पर्ने पूर्वानुमान गरिए पनि त्यसले विपद्को जोखिम घट्ने छैन भन्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका छन्। बरु, छोटो अवधिमा हुने भारी वर्षा, बढ्दो तापक्रम र लामो खडेरीले यो वर्षको मनसुन अझ जटिल र जोखिमपूर्ण बन्न सक्ने उनीहरूको आकलन छ।

नेपालसहित दक्षिण एसियाका देशहरूको मौसमी अवस्थाबारे गरिएको पछिल्लो विश्लेषणहरूले यस वर्षको मनसुन “सुक्खा तर अस्थिर” रहने संकेत गरेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले सार्वजनिक गरेको ‘हिन्दुकुश हिमालय मनसुन आउटलुक २०२६’ ले नेपाल, भारत, भुटान र पाकिस्तानमा औसतभन्दा कम वर्षा हुने र तापक्रम औसतभन्दा बढी रहने प्रक्षेपण गरेको छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले यसअघि नै नेपालमा कम वर्षा र बढी गर्मी हुने सम्भावना औंल्याइसकेको थियो। त्यसपछि सार्वजनिक भएका अन्य अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु मोडलहरूले पनि सोही निष्कर्ष दोहोर्‍याएका छन्।

कम वर्षा, तर आकस्मिक वर्षाले ठूलो जोखिम

इसिमोडका जलविद् मनीष श्रेष्ठका अनुसार यस वर्षको मुख्य चुनौती वर्षाको मात्रा नभई यसको प्रकृति हो। उनका अनुसार लामो समयसम्म पानी नपर्ने र एक्कासि धेरै पानी पर्ने प्रवृत्तिले पहाडी क्षेत्रमा आकस्मिक बाढी र पहिरोको जोखिम बढाउँछ।

विश्लेषणअनुसार पश्चिम नेपालमा सुख्खापन अझ तीव्र हुने सम्भावना ६०–८० प्रतिशतसम्म छ भने देशभर तापक्रम पनि औसतभन्दा ०.५ देखि १ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

खडेरी र बाढी एउटै मौसममा

विज्ञहरूले यस वर्षको मनसुनलाई “दुई विपरीत जोखिमको संयोजन” का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।खडेरी र बाढी दुवै एकै समयमा देखिन सक्ने अवस्था।

कम वर्षा, बढ्दो तापक्रम र कमजोर हिमपात सञ्चितिका कारण नदी, मुहान र भूमिगत पानीको स्रोत घट्ने जोखिम पनि बढेको छ। यसले खानेपानी, कृषि उत्पादन र ऊर्जा प्रणालीमा समेत दबाब सिर्जना गर्ने चेतावनी दिइएको छ।

इसिमोडकी जल तथा विपद् जोखिम न्यूनीकरण प्रमुख नीरा श्रेष्ठ प्रधानका अनुसार बदलिँदो मनसुनले तयारी प्रणालीलाई अझ जटिल बनाइरहेको छ र सरकार तथा स्थानीय तहबीच समन्वय मजबुत बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

पूर्वतयारीमा नयाँ दृष्टिकोणको आवश्यकता

विज्ञहरूले अब विपद् व्यवस्थापनमा परम्परागत ढाँचाले मात्र नपुग्ने बताएका छन्। छोटो अवधिको पूर्वानुमान, प्रभावमा आधारित चेतावनी प्रणाली र स्थानीय तहको सक्रिय तयारीलाई जोड दिनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।

इसिमोडका वरिष्ठ सल्लाहकार अरुणभक्त श्रेष्ठका अनुसार खडेरी र बाढीलाई छुट्टाछुट्टै समस्या होइन, एउटै प्रणालीगत जोखिमका रूपमा हेर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

“अब एउटै प्रकारको विपद्को तयारी गर्ने युग समाप्त भइसकेको छ,” उनले भने, “प्रभावमा आधारित पूर्वानुमान र प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली नै मुख्य आधार बन्नुपर्छ।”

बढ्दो जलवायु अस्थिरता

जलवायु विज्ञहरूका अनुसार एल निनो र इन्डियन ओसन डाइपोल (IOD) जस्ता महासागरीय अवस्थाले यस वर्ष मनसुन कमजोर बनाउने संकेत गरेका छन्। यसले दक्षिण एसियामा वर्षा अनियमित हुने र तापक्रम बढ्ने सम्भावना थप बलियो बनाएको छ।

वर्षा सामान्यभन्दा कम भए पनि अचानक हुने तीव्र वर्षा, खडेरी, पहिरो र बाढीको संयुक्त असरले यो वर्षको मनसुनलाई बढी जोखिमपूर्ण बनाउने निष्कर्ष विज्ञहरूको छ।