बसाइँसराइको असर : म्याग्दीको विद्यालयमा शिक्षक र विद्यार्थी बराबर, कक्षा १ र २ शून्य

म्याग्दी । अन्नपूर्ण गाउँपालिका–४ भालेबासस्थित धवलागिरि आधारभूत विद्यालयमा विद्यार्थी र शिक्षक–कर्मचारीको सङ्ख्या बराबर भएपछि ग्रामीण शिक्षामा बसाइँसराइको गहिरो असर फेरि उजागर भएको छ।

कक्षा ३ सम्म पठनपाठन हुने उक्त विद्यालयमा अहिले कक्षा १ र २ मा कुनै पनि विद्यार्थी छैनन्। कक्षा ३ मा दुई जना र बालकक्षामा एक जना गरी जम्मा तीन जना विद्यार्थी मात्रै अध्ययनरत छन्।

त्यही अनुपातमा विद्यालयमा शिक्षक–कर्मचारी पनि तीन जना छन्। स्थायी दरबन्दीका प्रधानाध्यापक शान्ति राम्जाली, बालशिक्षा सहजकर्ता शिखा बोहोरा क्षेत्री र सहयोगी सुर्जना रोकाले विद्यालय सञ्चालन गरिरहेका छन्।

विद्यालयका प्रधानाध्यापक राम्जालीका अनुसार बसाइँसराइ र जन्मदर घट्दै जाँदा विद्यार्थी संख्या निरन्तर घटिरहेको छ। उनका अनुसार २०७२ सालसम्म १५ देखि २० जनासम्म विद्यार्थी हुने गरे पनि अहिले अवस्था पूर्ण रूपमा बदलिएको छ।

“भालेबास र कोप्चेपानी क्षेत्रमा अहिले २५ घरधुरी जति मात्र छन्,” उनले भने, “बच्चा जन्मिने दर घट्यो, धेरै परिवार बसाइँ सरेपछि विद्यालयमा विद्यार्थी नै नहुने अवस्था आयो।”

भवन छ, सुविधा छ, तर विद्यार्थी छैनन्

विद्यालयमा सुविधायुक्त भवन, शौचालय र बालमैत्री कक्षाको व्यवस्था भए पनि विद्यार्थी नहुँदा कक्षा कोठा सुनसान देखिन्छ। केही वर्षअघि कोप्चेपानीस्थित विद्यालय भवन कालीगण्डकी बाढीले बगाएपछि विद्यालय भालेबासमा सारिएको थियो।

तर स्थानान्तरणपछि पनि विद्यार्थी संख्या बढ्न सकेन। उल्टै घट्दै जाँदा गत वर्ष गाउँपालिकाले एक शिक्षकको दरबन्दी समेत कटौती गरेको थियो।

गाउँ रित्तिँदै, विद्यालय संकटमा

स्थानीयवासीका अनुसार बसाइँसराइका कारण गाउँहरू क्रमशः खाली हुँदै गएका छन्। तुलाराम बुढाका अनुसार नजिकैका ठाडा, किन्दु र अन्य बस्तीमा पनि विद्यार्थी संख्या अत्यन्त न्यून छ।

“बालबालिकाले एक घण्टा हिँडेर अर्को गाउँको विद्यालय जानुपर्छ,” उनले भने, “त्यसैले विद्यालय टिकाउने कि नजिकै सुविधा बनाउने भन्ने चुनौती छ।”

नीति परिवर्तनको प्रयास

अन्नपूर्ण गाउँपालिकाका अध्यक्ष भारतकुमार पुनका अनुसार भौगोलिक विकटता र घट्दो विद्यार्थी संख्यालाई ध्यानमा राखेर कक्षा समायोजन र दरबन्दी पुनर्संरचना नीति लागू गरिएको छ।

उनका अनुसार कम विद्यार्थी भएका विद्यालयहरूमा कक्षा घटाउने र शिक्षक व्यवस्थापन पुनः मिलाउने काम भइरहेको छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा देखिएको यो अवस्था बसाइँसराइको प्रत्यक्ष असर मात्र होइन, दीर्घकालीन रूपमा शिक्षा प्रणालीमै चुनौती थप्ने संकेतका रूपमा हेरिएको छ।