जयतु संस्कृतम् : शिक्षा सुधारको मागबाट सुरु भएको आन्दोलन, प्रजातन्त्रको आधार बन्यो

काठमाडौँ । नेपालको पहिलो संगठित विद्यार्थी आन्दोलनका रूपमा चिनिने ‘जयतु संस्कृतम्’ आन्दोलनको सम्झनामा आज देशभर विभिन्न कार्यक्रम गरी ८०औँ जयतु संस्कृतम् दिवस मनाइँदै छ।

वि.सं. २००४ असार १ गते तीनधारा पाठशालाका विद्यार्थीहरूले संस्कृतका परम्परागत विषयसँगै अङ्ग्रेजी, गणित, विज्ञान र भूगोलजस्ता आधुनिक विषय अध्ययन गर्न पाउनुपर्ने माग राख्दै आन्दोलन सुरु गरेका थिए। यही आन्दोलनलाई नेपालको विद्यार्थी अधिकार र लोकतान्त्रिक चेतनाको प्रारम्भिक आधारशिला मानिन्छ।

शिक्षा सुधारको मागबाट सुरु भएको आन्दोलन क्रमशः राणा शासनविरुद्धको राजनीतिक अभियानमा रूपान्तरण भएको थियो। आन्दोलन दबाउन राणा सरकारले विद्यार्थीहरूलाई तीनधारा पाठशालाबाट निष्कासन गरी उपत्यकाबाहिर पठाए पनि त्यसले आन्दोलनलाई झन् व्यापक बनाएको थियो।

देशका विभिन्न भाग हुँदै आन्दोलनकारी विद्यार्थी भारतको बनारस पुगेका थिए। त्यहाँ उनीहरूले प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अगुवा बिपी कोइराला लगायत नेताहरूसँग सहकार्य गर्दै राणा शासन अन्त्यको अभियानलाई थप सशक्त बनाएका थिए।

जयतु संस्कृतम् आन्दोलनका अगुवा पूर्णप्रसाद ब्राह्मण, श्रीभद्र शर्मा लगायतका विद्यार्थी नेताहरूले शिक्षा, स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्रका पक्षमा जनचेतना फैलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

आन्दोलनको स्वर्ण जयन्तीका अवसरमा वि.सं. २०५५ मा ‘जयतु संस्कृतम्’ संस्थागत रूपमा दर्ता भएपछि प्रत्येक वर्ष असार १ गते औपचारिक रूपमा दिवस मनाउन थालिएको हो।

यस वर्षको दिवसका अवसरमा दरबारमार्गस्थित तीनधारा पाठशाला अगाडि रहेको जयतु संस्कृतम् स्तम्भमा माल्यार्पण, पुष्पगुच्छा अर्पण तथा विश्वशान्तिको कामनासहित स्वस्तिवाचन कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ। त्यसपछि प्रभातफेरीसहित रानीपोखरीस्थित संस्कृत माध्यमिक विद्यालय (दरबार हाईस्कुल)मा औपचारिक समारोह आयोजना गरिने कार्यक्रम छ।