पाखोमा फुल्यो ‘सेतो सुन’, काउलीले बदलियो डाँडाबजारको जीवन

धनकुटा । केही वर्षअघिसम्म धनकुटाको साँगुरीगढी गाउँपालिका–५ डाँडाबजारका अधिकांश किसानको जीवन मकै, कोदो र आलुको भरमा चल्थ्यो। उत्पादनले वर्षभरि खानै मुस्किल पर्ने अवस्था थियो। धेरैजसो परिवारले जग्गा बाँझै छोड्ने वा सस्तोमा अरूलाई ठेक्कामा दिने गर्थे। तर अहिले त्यही डाँडाबजार पूर्वी नेपालकै चर्चित तरकारी उत्पादन केन्द्रमध्ये एक बनेको छ।

बिहानको कुहिरो अझै हटिसकेको छैन। शीतले भिजेको काउली बारीमा ४५ वर्षीय खड्गबहादुर लिम्बू हातमा कचिया र पिठ्युँमा डोको बोकेर व्यस्त छन्। तराईबाट व्यापारीको गाडी आउँदै छ, त्यसैले काउली टिपेर तयारी अवस्थामा राख्नुपर्ने चटारो छ।

“पहिले यही जमिनमा मकै र कोदो लगाउँथ्यौँ, आम्दानी खासै हुँदैनथ्यो,” उनी भन्छन्, “अहिले काउलीले घरखर्च मात्र होइन, भविष्यका सपना पनि धान्न थालेको छ।”

वार्षिक ५० हजार रुपैयाँ तिरेर भाडामा लिएको जग्गासहित १२ रोपनी क्षेत्रफलमा उनले काउली खेती गरेका छन्। यस वर्ष उत्पादन राम्रो भएकाले करिब ६० क्विन्टल काउली बिक्री हुने अपेक्षा छ। सिजनमा मात्रै तीनदेखि चार लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने अनुमान उनले गरेका छन्।

डाँडाबजारमा खड्गबहादुर एक्ला होइनन्। गाउँका सयौँ किसान अहिले व्यावसायिक तरकारी खेतीमा लागेका छन्। कुनै समय खाद्यान्न अभाव झेल्ने यो बस्ती अहिले काउली, मुला, धनियाँ र अन्य तरकारीका कारण चिनिन थालेको छ।

बन्दुकबाट कुदालतर्फ
डाँडाबजारको कृषि यात्राको अर्को प्रेरणादायी पात्र हुन् तारावीर तामाङ। एक समय सशस्त्र प्रहरी बलमा हवल्दार रहेका उनी अहिले सफल किसानका रूपमा परिचित छन्।

२०६३ सालको शान्ति प्रक्रियापछि जागिर छाडेर गाउँ फर्किएका तारावीरले कृषि रोजे। सुरुमा धेरैले उनको निर्णयलाई असफल हुने अनुमान गरेका थिए। तर अहिले २० रोपनी जग्गामा तरकारी खेती गरेर उनले वार्षिक लाखौँ रुपैयाँ आम्दानी गरिरहेका छन्।

“जागिरले तलब दिन्थ्यो, खेतीले आत्मविश्वास दिएको छ,” उनी भन्छन्, “अहिले माटोसँगको सम्बन्ध नै मेरो सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति बनेको छ।”

उनको १५ रोपनीमा काउली र बाँकी जग्गामा मुला, मकै तथा भटमास खेती भइरहेको छ। वर्षमा दुई सिजन तरकारी बेचेर चार लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी हुने गरेको उनी बताउँछन्।

तरकारीले इन्जिनियर बनाएको छोरा
डाँडाबजारकै अर्की मेहनती किसान हुन् सीता घिमिरे। एक समय परिवारको गुजारा चलाउन संघर्ष गर्ने उनी अहिले तरकारी खेतीकै आम्दानीबाट छोरालाई सफ्टवेयर इन्जिनियर बनाउन सफल भएकी छन्।

उनका छोरा डेनिस घिमिरे भारतको बैङ्लुरुमा सफ्टवेयर इन्जिनियरका रूपमा कार्यरत छन् भने छोरी उच्च शिक्षामा अध्ययनरत छिन्।

“पहिले बारी अरूलाई ठेक्कामा दिन्थ्यौँ, खेतीबाट केही हुँदैन भन्ने लाग्थ्यो,” सीता भन्छिन्, “तर जब आफैँले व्यावसायिक खेती सुरु गर्‍यौँ, जीवनको दिशा नै बदलियो।”

१२ रोपनी जग्गामा काउली, मुला, धनियाँ र अन्य तरकारी उत्पादन गर्ने उनको परिवारले गाईभैँसीपालन र होमस्टे व्यवसाय पनि सञ्चालन गरेको छ। एक सिजनमै डेढदेखि दुई लाख रुपैयाँसम्म नाफा हुने उनी बताउँछिन्।

बढ्दो आम्दानीसँगै बढेका चुनौती
तरकारी खेतीले डाँडाबजारका किसानको जीवनस्तर उकासे पनि समस्या भने सकिएका छैनन्। उत्पादन बढे पनि बजार मूल्यमा हुने अस्थिरता र बिचौलियाको दबाबले किसान चिन्तित छन्।

किसानले प्रतिकिलो ३०–३५ रुपैयाँमा बेच्ने काउली उपभोक्तासम्म पुग्दा ८० देखि १०० रुपैयाँसम्ममा बिक्री हुने गरेको छ। कहिलेकाहीँ मूल्य २० रुपैयाँमा झर्दा लागतसमेत उठाउन कठिन हुने किसानको गुनासो छ।

त्यसमाथि रोगको समस्या पनि थपिएको छ। काउलीको फेदमा गिर्खा पर्ने रोग फैलिन थालेको भए पनि पर्याप्त प्राविधिक सहयोग नपाएको किसानहरू बताउँछन्।

“हामी उत्पादन गर्न सक्छौँ, तर बजार र प्राविधिक सहयोगमा राज्यको साथ चाहिएको छ,” तारावीर तामाङ भन्छन्।

कृषि केन्द्र बन्ने लक्ष्य
वडा नम्बर ५ का अध्यक्ष खड्गबहादुर लिम्बूका अनुसार वडाभित्रका ५२८ घरधुरीमध्ये ४०० भन्दा बढी परिवार व्यावसायिक खेतीमा संलग्न छन्। किसानलाई प्रोत्साहन गर्न बीउबिजन वितरणका लागि बजेटसमेत छुट्याइएको छ।

गाउँपालिका अध्यक्ष जितेन्द्र राईका अनुसार ‘एक वडा, एक प्राविधिक’ नीति कार्यान्वयन गर्दै किसानलाई आधुनिक कृषि प्रविधिसँग जोड्ने प्रयास भइरहेको छ। मिनी टिलर, मल्चिङ प्रविधि तथा अन्य कृषि उपकरणमा अनुदान दिइँदै आएको छ।

तरकारी खेतीले डाँडाबजारको अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिएको छ। मकै र कोदोले मात्रै जीवन धान्न नसक्ने पहाडी बस्तीमा अहिले काउलीले रोजगारी, आम्दानी र आशाको नयाँ कथा लेखिरहेको छ। तर यो परिवर्तनलाई दिगो बनाउन किसानको मेहनतसँगै बजार व्यवस्थापन, प्राविधिक सेवा र राज्यको प्रभावकारी साथ उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ।