जेन-जी आन्दाेलन: सिंहदरबार जल्दा एक अर्वकाे क्षति

काठमाडौं । जेन–जी आन्दोलनले थपिएको आगलागीको प्रभाव अहिले आर्थिक मूल्यांकनभन्दा पनि राष्ट्रको प्रमुख प्रशासनिक केन्द्रको सुरक्षा, संरचना र निरन्तरता मा ठूलो प्रश्न खडा भएको छ । 

गत भदौ २४ गते जलेको सिंहदरबारको मूल भवन केवल भौतिक रूपमा मात्रै होइन, नेपालको शासन व्यवस्था सञ्चालनको ऐतिहासिक संरचनै प्रभावित बनेको छ ।

सहरी विकास तथा भवन निर्माण विभाग र नेपाल इन्जिनियर्स एसोसिएसनको संयुक्त प्रतिवेदन अनुसार भवनमा एक अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको क्षति देखिए पनि यति ठूलो क्षतिले सरकारी निर्णय, सुरक्षा तथा प्रशासनिक प्रक्रियामा परेको दीर्घकालीन असरको मूल्यांकन भने अझै गर्न नसकिएको इन्जिनियरहरूको भनाइ छ ।

केन्द्रीय आयोजना कार्यान्वयन एकाइका कामु आयोजना प्रमुख झपटसिंह विश्वकर्माका अनुसार अग्निकाण्डले भवनको पश्चिमी भाग अत्यधिक क्षतिग्रस्त बनेको छ, जसले सिंहदरबारको उपयोगयोग्यता र संरचनागत सुरक्षा दुवैलाई प्रश्नमा पारेको छ । “मूल भवनभित्र इन्जिनियरले समेत सहज रूपमा छिर्न नसक्ने स्थिति छ,” उनले भने । 

करिब एक सय २० वर्ष पुरानो मूल भवनभित्र रहेको ‘स्टेट हल’ पूर्ण रूपमा जलेर नष्ट भएको छ । राज्यको अतिविशिष्ट पाहुनालाई स्वागत गर्ने यो कक्ष केवल काठ र चित्रकलाबाट सजाइएको कोठा मात्र थिएन—यो नेपालको कूटनीतिक इतिहास बोकेको स्थान थियो ।

विदेशी पाहुनाले दिएको बहुमूल्य उपहारदेखि पुरातात्त्विक कलासम्म सबै सामग्री आगोले नष्ट गरिदिएको मन्त्रालयका कर्मचारीहरू बताउँछन् ।

प्रशासनिक प्रणालीमै धक्का

आगोले फर्निचर, गलैंचा, आइटी प्रणाली, सुरक्षा साधन, टेलिफोन, सिसिटिभी, कम्प्युटर, बत्ती प्रणाली मात्र होइन, सरकारका महत्त्वपूर्ण कागजात र सन्धिसम्झौताका प्रतिलिपिसम्म जलेको अनुमान गरिएको छ ।

विशेष किसिमका काठ र ऐतिहासिक सामग्रीहरू जलेका कारण क्षतिको वास्तविक मूल्यांकन अझै अनुमान गर्नै नसकिने अवस्थामा छ ।

इन्जिनियरहरूले भवनलाई रातो स्टिकर टाँसेर ‘प्रयोगयोग्य छैन’ भन्ने निष्कर्ष दिइसकेका छन् । अब सिंहदरबारको मूल भवन पुनर्निर्माण गर्ने कि नयाँ संरचनाबाट प्रतिस्थापन गर्ने भन्ने विषयमा सरकारी निकायहरू निर्णयमा पुग्न सकेका छैनन् ।
२०७२ को भूकम्पपछि प्रबलीकरण गर्दा पनि करिब एक अर्ब रुपैयाँ खर्चिएको सिंहदरबार फेरि त्यही मोडमा उभिएको छ ।तर यो पटक क्षति सांस्कृतिक, प्रशासनिक र राजनीतिक तीनै तहमा परेको छ ।