कहाँ पुर्‍याउँदैछ नेतृत्व संकटले एमालेलाई ?

काठमाडाैं । नेपालको राजनीतिमा तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि प्रभावशाली शक्ति रहँदै आएको नेकपा एमाले आज एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। संगठनात्मक रूपमा बलियो संरचना, उल्लेखनीय जनाधार र सत्ताको अनुभव भए पनि पार्टी अहिले नेतृत्वको उत्तराधिकार, वैचारिक नवीकरण र बदलिँदो समाजसँगको सम्बन्धलाई पुनर्परिभाषित गर्ने चुनौतीसँग जुधिरहेको देखिन्छ।

एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली समकालीन नेपाली राजनीतिका सबैभन्दा प्रभावशाली नेतामध्ये एक हुन्। राष्ट्रियताको सवालमा उनले देखाएको अडान, विशेषतः कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरासहितको नयाँ नक्सा जारी गर्ने निर्णयले उनलाई राष्ट्रिय स्वाभिमानको प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्‍यो। पूर्वाधार विकासका विभिन्न परियोजनालाई अघि बढाउने प्रयासले पनि उनको राजनीतिक छविलाई मजबुत बनायो। तर समयसँगै उनको नेतृत्वमाथि प्रश्न उठ्ने क्रम पनि बढेको छ। समर्थकका लागि उनी पार्टीको केन्द्रबिन्दु हुन् भने आलोचकका लागि एमालेको वैचारिक र संगठनात्मक नवीकरणमा बाधक।

यहीँनेर एमालेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती देखिन्छ—ओलीपछिको नेतृत्व। स्वयं ओलीले पनि सधैं नेतृत्वमा रहिरहने चाहना राखेका नहोलान्, तर पार्टीभित्र उनको राजनीतिक प्रभावको बराबरी गर्न सक्ने व्यक्तित्व अझै स्पष्ट रूपमा देखिएको छैन। सम्भावित उत्तराधिकारीका रूपमा चर्चा हुने विद्या भण्डारी, विष्णु पौडेल वा शंकर पोखरेलमध्ये कसैले पनि राष्ट्रिय राजनीतिमा ओलीजस्तै प्रभाव र जनस्वीकार्यता निर्माण गर्न सकेका छैनन्। अनुभव र संगठनात्मक योगदान हुँदाहुँदै पनि नयाँ पुस्तासँग संवाद गर्ने क्षमता र व्यापक राजनीतिक आकर्षणको परीक्षा अझै बाँकी छ।

तर यसलाई एमालेको अवसानको संकेत मान्न मिल्दैन। मनमोहन अधिकारी नेतृत्वको सरकारले सुरु गरेको सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमदेखि पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक न्याय र कल्याणकारी राज्यको अवधारणाप्रतिको प्रतिबद्धताले एमालेलाई अझै पनि ठूलो जनसमर्थन दिलाइरहेको छ। जनविश्वास पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन, बरु पार्टीभित्र नयाँ ऊर्जा र नयाँ दृष्टिकोणको खोजी भइरहेको देखिन्छ।

एमालेले समयमै नेतृत्व हस्तान्तरण गर्न सके, नयाँ पुस्तालाई अवसर दिन सके र संगठनभित्र क्षमता तथा योगदानलाई प्राथमिकता दिने संस्कार विकास गर्न सके पार्टीले पुनः नयाँ गति लिन सक्छ। तर केवल नेतृत्व परिवर्तनले मात्र समस्या समाधान हुँदैन। एमालेलाई वैचारिक रूपमा पनि नयाँ बहसको आवश्यकता छ।

मदन भण्डारीले प्रतिपादन गरेको जनताको बहुदलीय जनवाद (जबज) नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको एउटा ऐतिहासिक मोड थियो। यसले कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको मूलधारमा ल्यायो। तर आजको विश्व तीन दशकअघिको विश्व होइन। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, सूचना प्रविधि, जलवायु संकट र विश्वव्यापी अन्तरनिर्भरताले नयाँ प्रश्नहरू जन्माएका छन्। त्यसैले जबजको मूल मर्मलाई जोगाउँदै वर्तमान युग सुहाउँदो वैचारिक पुनर्व्याख्या र नयाँ राजनीतिक दृष्टिकोण विकास गर्नु एमालेका लागि अपरिहार्य बन्दै गएको छ।

पार्टीको अर्को चुनौती राजनीतिक संस्कारसँग पनि जोडिएको छ। कम्युनिष्ट आदर्शको वकालत गर्ने तर व्यवहारमा विशेषाधिकार र अवसरको संरक्षण गर्ने प्रवृत्तिबाट एमाले मुक्त हुन सकेन भने जनविश्वास थप कमजोर हुन सक्छ। जनताले अब नाराभन्दा परिणाम खोजिरहेका छन्। पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सुशासनप्रतिको स्पष्ट प्रतिबद्धताले मात्र नयाँ विश्वास निर्माण गर्न सक्छ।

भूराजनीतिक दृष्टिले पनि एमालेले आफ्नो रणनीति थप परिष्कृत गर्नुपर्ने देखिन्छ। नेपाल भारत र चीनजस्ता दुई शक्तिशाली छिमेकीबीच अवस्थित छ भने विश्वव्यापी शक्ति प्रतिस्पर्धाको प्रभावबाट पनि अलग रहन सक्दैन। यस्तो अवस्थामा कुनै एक शक्ति केन्द्रतर्फ झुक्नेभन्दा राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर सन्तुलित र व्यावहारिक परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्नु आवश्यक हुन्छ। यो केवल एमालेका लागि मात्र होइन, समग्र नेपाली राजनीतिको साझा चुनौती हो।

आजको विश्वमा शक्ति केवल सैन्य सामर्थ्यले मात्र निर्धारण हुँदैन। सूचना, प्रविधि, पूँजी र ज्ञानमाथिको नियन्त्रण पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ। नेपालजस्ता मुलुकले आफ्ना राष्ट्रिय हित सुरक्षित गर्न संवाद, सहकार्य र रणनीतिक सन्तुलनको नीति अपनाउनैपर्छ। सबैसँग मित्रता र कसैसँग वैरभाव नराख्ने नेपालको परम्परागत नीति आज झन् सान्दर्भिक देखिन्छ।

आन्तरिक राजनीतिमा पनि एमालेले आफ्नो भूमिकालाई केवल सत्ता प्राप्तिको प्रतिस्पर्धामा सीमित राख्नु हुँदैन। भ्रष्टाचार, कुशासन, प्रशासनिक अकर्मण्यता र राज्य संयन्त्रभित्रका विकृतिविरुद्ध स्पष्ट र विश्वसनीय विकल्प प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा प्रभावकारी प्रतिपक्ष वा जिम्मेवार सत्तापक्ष हुनु भनेको केवल विरोध गर्नु होइन, जनताको हितमा भएका कामलाई समर्थन गर्दै अझ राम्रो विकल्प प्रस्तुत गर्नु पनि हो।

अन्ततः एमालेको भविष्य केवल नेतृत्व परिवर्तनमा निर्भर छैन। नेतृत्वको उत्तराधिकार, वैचारिक नवीकरण, राजनीतिक संस्कारको रूपान्तरण र बदलिँदो विश्वसँग आफूलाई अनुकूल बनाउने क्षमताले नै पार्टीको आगामी दिशा निर्धारण गर्नेछ। यही चुनौती र सम्भावनाको संगममा एमालेको अर्को अध्याय लेखिँदै छ।