आज निर्जला एकादशी : तुलसीको दल राख्ने विशेष दिन

काठमाडौं । आज ज्येष्ठ शुक्ल एकादशी अर्थात् निर्जला एकादशी पर्व श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदै छ। भगवान् विष्णुको प्रिय तिथिका रूपमा मानिने यस दिन भक्तजनले उपवास बसेर श्रीहरिको पूजा–आराधना गर्ने परम्परा छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार निर्जला एकादशीमा पानीसमेत त्याग गरी व्रत बस्ने, पवित्र नदी वा तीर्थस्थलमा स्नान गर्ने तथा जल, अन्न, वस्त्र, छाता, आसनलगायत दान गर्ने चलन छ। विशेषगरी आज जल वा शर्बतले भरिएको घडा दान गर्दा भगवान् विष्णुको कृपा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

यसै दिन तुलसीको दल (बिरुवा) राख्ने परम्परा पनि छ। आज राखिएको तुलसीको दल आगामी हरिशयनी एकादशीमा तुलसीको मठमा रोपिन्छ र हरिबोधिनी एकादशीमा भगवान् विष्णुसँग तुलसी विवाह गरिने धार्मिक परम्परा रहेको छ।

शास्त्रमा वर्णन भएअनुसार अन्य एकादशीमा व्रत बस्न नसक्ने व्यक्तिले पनि निर्जला एकादशीको व्रत गरे वर्षभरिका एकादशीको पुण्य प्राप्त हुने विश्वास छ। भगवान् विष्णुको पूजा, हरिनाम संकीर्तन, विष्णु सहस्रनाम पाठ तथा रात्रि जागरणलाई पनि विशेष फलदायी मानिएको छ।

तुलसी दल राख्ने विधि
बिहान स्नान गरी पूजा स्थल शुद्ध गर्ने।
भगवान् विष्णु, नारायण, श्रीकृष्ण वा शालिग्रामको पूजा गर्ने।
श्रद्धापूर्वक तुलसीको दल सङ्कलन गर्ने।
“ॐ नमो नारायणाय” वा “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मन्त्र जप गर्दै तुलसी अर्पण गर्ने।
विष्णु सहस्रनाम वा हरिनाम संकीर्तन गर्ने।
पूजा सम्पन्न भएपछि तुलसी प्रसाद ग्रहण गर्ने।
धार्मिक महत्व

तुलसीलाई देवीस्वरूप मानिने भएकाले एकादशीका दिन भगवान् विष्णुलाई तुलसी अर्पण गर्दा विशेष पुण्य प्राप्त हुने विश्वास छ। निर्जला एकादशीको व्रतले पाप क्षय, मनोकामना सिद्धि तथा आध्यात्मिक उन्नति हुने धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ।