गाउँघरमा न बज्छ मालश्री, न पाइन्छ बजाउने मान्छे

काठमाडौं । नेपालीको महान् चाड दसैँका बेला टेलिभिजन र रेडियोमा मालश्री धुनको लगातार बज्न थालेका छन् । यो धुनले नेपाली समाजमा चाडपर्व आएको अनुभूतिको उत्साह सञ्चार हुने गरेको छ ।
मङ्गल धुन मानिने मालश्री धुन नेपाली समाजमा परपुर्वकालदेखिनै दशैँतिहारको सेरोफेरोमा बजाइने गरेको छ । बिहानै घरमा दुर्गा जगाउँदै मालश्री गाउँदा दसैँ आएको सङ्केत हुने गरे पनि केही वर्षयता गाउँमा मालश्री धुनका स्वर सुनिन छोडेका छन् । मालश्री धुन बज्न छाडे पछि पछिल्लो पुस्तालाई यो के हो र किन बजाइन्छ भन्ने कुरा नै थाहा हुन छाडेको छ ।

कसरी सुरु भयो मालश्री धुन ?

दसैँको समयमा गुन्जिने मालश्री धुनले हरेक नेपालीलाई आनन्द अनुभूति दिन्छ । यसलाई मौलिक नेपाली लोक धुन मानिन्छ । मालश्रीको सम्बन्ध शरद ऋतुसँग पनि छ । समय र सङ्गीतको गहिरो सम्बन्ध हुन्छ भन्ने मान्यता रहेको पूर्वीय सभ्यतामा बाह्रै मासअनुसारका सङ्गीत प्रशस्तै पाइन्छन् । तिनैमध्ये एक मालश्री धुन दसैँको समयमा देशभर गुन्जने गर्दछ ।

देवीको पूजा सुरु गर्नु पूर्व यो धुन बजाइन्छ । बिहान बेलुका दुवै समयमा बजाइन्छ । करिब साढे चार सय वर्षअघि नेवा: समुदायबाट यो धुनको उत्पत्ति भएको मानिन्छ । राजा सिद्धि नरसिंह मल्लको पालादेखि यस धुनको प्रचार हुन थालेको बताइन्छ । १६ औँ शताब्दीमा राजा महीन्द्र मल्लको पालादेखि १२ मासका धुनको सिर्जना भइसकेको थियो । हनुमान ढोकामा अवस्थित नृत्यनाथको मन्दिरमा पहिले पहिले दसैँभर मालश्री धुन बजाइन्थ्यो । पृथ्वीनारायण शाहपछि शाहवंशका राजाले पनि यसलाई निरन्तरता दिएका थिए ।

मालश्री धुन निकाल्न यही बाजा आवश्यक पर्छ भन्ने छैन । पहिले–पहिले प्रायः नौमती बाजा बजाउने गरिन्थ्यो । यसबाहेक डमरु, गितार, हार्मोनियम लगायतका बाजासहित यो धुन निकालिन्छ । पहिले पहिले पञ्चेबाजा वा अन्य एक बाजाको सहायताले मात्रै धुन निकाल्ने गरिन्थ्यो । दसैँको घटस्थापनादेखि पूर्णिमासम्म नै मालश्री धुन सुन्न पाइन्थ्यो । साढे चार सय वर्षदेखि सुनिँदै र बजाइँदै आएको यो धुन हराउन थालेको छ । यो धुन पूर्ण रूपमा नेपालमै सिर्जना भएको सङ्गीतको दाबी छ । यो धुनमा सप्त मातृकाको गुणगान छ । 

के हो मालश्री धुन 

नेपाली समाजमा दसैँका वेला बजाउने गरेकाले यसलाई दसैँ मालश्री धुन पनि भनिन्छ । दसैँको समयमा नौ दिनसम्म देवीको पूजा गरिन्छ । किंवदन्तीअनुसार देवीको गुणगानका लागि यो धुन बजाइने हो । पुरानो मान्यताअनुसार देवीका लागि आवश्यक पर्ने राग मालश्रीको उत्पत्ति भएको हो । मालश्री धुन शास्त्रीय धुन रहेको र यसलाई मङ्गलको कामना गर्दै बजाउने गरेको ओखलढुङ्गाको जलेश्वर विद्यापीठका शिक्षक पण्डित पाण्डव खतिवडाले बताए ।

देवीको पूजा सुरु गर्नु पूर्व यो धुन बजाइन्छ, यो धुन नवदुर्गाभरि बिहानको समयमा बजाइन्थ्यो, कहीँ कतै धुनसँगै गीत पनि गाइन्थ्यो तर, आजभोलि यो धुन कमै सुन्न पाइन्छ । मालश्री धुनका लागि पहिले पहिले बढी मात्रामा नौमती बाजा बजाइन्थ्यो । धुन निकाल्नका लागि भने विशेष सीप भएकाले मात्रै सक्छन् । प्रविधिको विकाससँगै मालश्री धुनका लागि आधुनिक बाजागाजाको विकास पनि भएको छ । मालश्री धुनबारे लिच्छिविकालदेखि नै लिखित इतिहास रहेको उनको भनाइ छ ।

विशेष गरी यो धुन गन्धर्व समुदायले गाउने गरेको उनको भनाइ छ । नेपाली जीवनशैलीमा सङ्गीतको महत्त्व चाडअनुसार फरक फरक छन् । ठाउँअनुसार बाजागाजा र बजाउने लय पनि फरक फरक छन् । मालश्री धुन, माल अर्थात् बस्तु या सामान अनि श्री भन्नाले लक्ष्मीको आशिष् श्रीसम्पत्ति, धनधान्य आदि बुझिन्छ ।

कृषिप्रधान नेपाली समाजमा शरद ऋतुको सुरुवातसँगै आउने चाड दसैँ अनि यसै लहरसँग फुल्न तयार धानका बालाहरू, स्याउका दानाहरू, फूलहरू, सुन्तलाका दानाहरू लगायतका आगमनको खुसी पनि हो, मालश्री । कृषिप्रधान नेपाली समाजमा प्रकृति नै सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति हो । यस अर्थमा मालश्रीलाई दसैँसँग मात्र नजोडी शरदको सुरुवातका रूपमा लिइने गरेको छ ।

यस सङ्गीतलाई चिउरा कुट्दादेखि चामल कुट्दासम्म, ढिकीजातो गर्दादेखि टीका टालो गिर्दासम्मको भावना र अभिव्यक्तिसँग जोडिएको मान्न सकिन्छ । परम्परागत नेवारी रीतिथितिको बयान अनि साङ्गीतिक लिपिका रूपमा मालश्री खरो उत्रिएको हुन्छ । अहिले आएर हात हातमा मोबाइल, गीत, स्पिकर भएको भएर मालश्रीको सहज उपलब्धता भए पनि यो सुन्ने मानिसको कमी हुन थालेको छ ।

ठाउँ अनुसार धुन फरक 

दशैं आयो, अब क्रमश टीभी, रेडियो लगायतहरुमा मालश्री धुनको लगातार प्रयोग गरिन्छ । मगंल धुन पनि भनिने यो धुनलाई नेपाली परिपेक्ष्यमा दशैं अनि तिहारको पेरिफेरिमा बजाइन्छ, प्रयोग गरिन्छ । यस धुन अनि यसको हार्दीकताले नेपाली श्रोता र दर्शकहरुलाई चाडपर्वको एउटा उत्साह गज्जबले सञ्चार गर्दछ । 

जे होस् जसो होस्, समयको पावन्धीले मालश्री धुन लाई छुन सक्दैन्, यूगौयूगान्त देखि मालश्री समाज अनि हृदयसंग जोडिएर आएको छ । आईरहन्छ । मालश्री धुन कै बारेमा धेरै कुराहरु त शोध भएको पाईदैन तथापि खोज्दै जाँदा ठाँउ अनुसार मालश्रीको धुन अनि बाजामा फरक फरक मिश्रणहरु रहेका छन् । 

बिभिन्न बेबसाइटहरुमा शोध गर्दा पाइए अनुसार राजधानी नजीकको छिमेकी जिल्ला धादिङको देवी मन्दिरमा बज्ने मालश्रीको आफ्नै किसिमको मौलिकता रहेको छ । यहा दसैँमा बज्ने मालश्री अन्यत्र बज्ने मालश्रीभन्दा फरक रहेको छ । 

यहाँको मालश्रीमा मुख्य तालबाजा ढोलकी बजाइँदैन । त्यसको सट्टा ‘नगरा’ दुन्दुभि बजाउने गरिएको छ। झ्याम्टा, मादल, सारंगी, ढोल, मुरली लगायत थुप्रै बाजाहरु मालश्री मा बजाइन्छन् तथापि सारंगी र मुरलीलाई मालश्रीको ज्यानका रुपमा लिइन्छ । मालश्री एउटा यस्तो एतिहासिक सांगीतिक ताजगी हो जून सदासर्वदा गुञ्जिरहन्छ, दशैंको शुभकामना ।

बज्न छाड्यो गाउँघरमा मालश्री

केही बुढापाका वा दक्खल भएका व्यक्तिले मात्र मालश्री धुन बजाउन र भजन कीर्तन गर् नसक्ने भएका कारण समय क्रमसँगै मालश्री लोप हुँदै गएको छ । पछिल्लो समयमा युवाहरू पश्चिमी संस्कृतिमा रमाउन थाले पछि आफ्नो संस्कृति हराउँदै गएको हो ।

पहिले पहिले प्रत्येक घरघरमा नवरात्रमा मालश्री गाए पनि हाल यो देख्न र सुन्न नपाएको खोटाङको ऐसेलुखर्क गाउँपालिका वडा नम्बर २ का १०३ वर्षका रुद्रबहादुर भुजेले बताए । घटस्थापनादेखि पूर्णिमासम्म दुर्गा भवानीको भजन गाउँदै निकालिने एउटा धुन नै मालश्री रहेको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार त्यतीबेला दसैँको रौनक भनेकै मालश्रीको धुनले निकाल्थ्यो ।

आजभोलि जस्तो सङ्गीत सुन्ने सुविधा नभएको त्यो समयमा घरघरमा र टोल टोलमा सुनिने मालश्रीको धुनमा गाइने भजनले नै दसैँको महत्त्व बढाउने गरे पनि अहिले यी धुन बज्न छाडेका छन् । आजकल रेकर्ड भएर रेडियो टिभी र मोबाइलमा मात्रै मालश्री सुन्न पाइने गरेको उनको भनाइ छ ।

पछिल्लो समयमा मालश्री भाका र धुन रेडियो टिभीमा मात्र सुन्न पाइने गरेको ओखलढुङ्गाको  सिद्धिचरण नगरपालिका वडा नं. ९ का पूर्व वडा अध्यक्ष दानबहादुर बानियाँको भनाइ छ । मालश्री धुन बिस्तारै गाउँघरमा सुनिन छोडेको उनले बताए  । धुन बजाउन जान्ने मान्छेको कमी, गाउने मान्छेको अभाव र परम्परागत लोक संस्कृतिमाथि आजका युवाको चासो नहुनु नै मालश्री धुन सुनिन छाउनु प्रमुख कारण भएको उनको भनाइ छ । 

मालश्री धुन युवामाझ गुमनाम हुनुमा सांस्कृतिक विचलन भएको यसका जानकार बताउँछन् । नेपाली संस्कृतिभन्दा पश्चिमा संस्कृतिमा रमाउन थालेपछि यसको लोप हुँदै गएको बुढापाकाहरू बताउँछन् । परम्परा छाड्दै नयाँ तरिकाले परम्परा मान्न थालेपछि यस्ता भाका हराउँदै गएका कारण यस्ता भाका र धुनको संरक्षण आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ । 

राजा, मुखिया अनि जिमवालको घर आँगनमा मानिसहरू जम्मा भएर मालश्री धुन गाउने गरिएको बुढापाकाहरू बताउँछन् । त्यो पुस्ताको अन्त्यसँगै मालश्री धुन पनि गाउँघरमा बज्न छाडेको छ । संस्कृति जोगाउनका लागि स्थानीय सरकार नै लागि नपरे अबका केही वर्षमा गाउँघरबाट संस्कृति नै लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । दसैँको विशेष धुनको रूपमा रहँदै आएको मालश्री धुनका बारेमा पछिल्लो पुस्तालाई कुनै जानकारी नहुँदा नेपाली मौलिक संस्कृती लोप हुने अवस्थामा पुगेको हो ।

सुनाै मालश्री धुन