चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा चोरीसिकारीमा उल्लेखनीय कमी

कावासोती । पछिल्ला दिनमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा गैँडाको चोरीसिकारीका घटना उल्लेखनीय रूपमा घटेका छन् । लामो समयदेखि गैँडाको सिकार नहुँदा संरक्षणमा सकारात्मक संकेत देखिएको छ । 

निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापामगरका अनुसार अन्तिम पटक २०८० कात्तिक ३० गते चपरचुली क्षेत्रमा तस्करले जङ्गलमा खाडल खनेर दुई वटा गैँडाको ज्यान लिएका थिए । त्यसयता प्राकृतिक कारणबाहेक तस्करीका घटना भएका छैनन् ।

सो घटनापछि मङ्सिर १ गते राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु विभागका उपमहानिर्देशक वेदकुमार ढकालको संयोजकत्वमा पाँच सदस्यीय छानबिन समिति गठन गरिएको थियो । छानबिन चलिरहेकै बेला नेपाली सेना र निकुञ्ज प्रशासनको संयुक्त अभियानमा आठ जना तस्कर पक्राउ परेका थिए । समितिको प्रतिवेदनअनुसार सुरक्षा रणनीति परिवर्तन भएपछि सोमबारसम्म चितवनमा शून्य चोरीसिकारीको ६७५ दिन पुगेको थापामगरले बताए ।

निकुञ्जको सुरक्षामा हाल नेपाली सेनाको नयाँ गोरख गण खटिएको छ । नेपाली सेना र निकुञ्ज प्रशासनले संयुक्त रूपमा गस्ती र आवश्यक अपरेसन सञ्चालन गर्दै आएका छन् । हाल निकुञ्जभित्र ५३ सुरक्षा पोस्ट छन्, प्रत्येकमा करिब १२ सैनिक तैनाथ छन् ।

गत २२ महिनादेखि चोरीसिकारीका कारण कुनै गैँडाको मृत्यु नभए पनि प्राकृतिक कारणले मात्रै पछिल्लो एक वर्षमा २८ गैँडा मरेका छन् । चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो तीन महिनामा दुई गैँडा प्राकृतिक कारणले र एउटा खेतमा लगाइएको करेन्ट लागेर मरेको निकुञ्जले जनाएको छ ।

निकुञ्जका अनुसार वयस्क हुँदै जानु, अन्य जनावरको आक्रमण, आपसी झडप, बाढी, वासस्थानको कमी, नदी साँघुरिनु, पोखरी सुक्नु, दलदल बन्नु र जलवायु परिवर्तनजस्ता कारणले पनि गैँडा मर्ने गरेका छन् । नारायणी र राप्तीजस्ता ठूला नदी भएका कारण बाढीको जोखिम निकुञ्जमा उच्च छ, तर बाढीले कति गैँडा बगाएको यकिन तथ्याङ्क छैन ।

वासस्थान व्यवस्थापन र आनुवंशिक विविधता बढाउन २०८१ मा पश्चिम चितवन (पूर्वी नवलपरासी) बाट पूर्वी क्षेत्रमा १० गैँडा सारिएको थियो । पछिल्लो गणनाअनुसार नेपालमा ७५२ गैँडा छन्, जसमा ६९५ गैँडा चितवनमै छन् । बाँकी पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज र शुक्लाफाँटामा पाइन्छन् ।

यसैबीच आज विश्व गैँडा दिवस विभिन्न कार्यक्रमसहित मनाइँदैछ । गैँडा संरक्षणलाई सशक्त बनाउन सन् २०१० देखि प्रकृतिका लागि विश्वव्यापी कोषले यो दिवस मनाउँदै आएको छ ।