रामेछापकाे गर्भमा रहस्यको मकर

वि.सं. २०७० पौष २६ गते एक्लै लखनपुर पुगेको थिएँ । जाँदाजाँदै डोब्लास्थित सन्तलाल तामाङ निवासमा पुगेँ । म पहिले जाँदा डोब्ला आसपास तामाखानी खनिएका सुरुङ देखेको थिएँ । गहिरिएर हेर्ने अवसर पाएको थिइनँ । डोब्ला शब्दले तामाङ भाषामा “पाहारिलो घामलाग्ने ठाऊँ” भन्ने बुझिँदो रहेछ । बेलुका कुरा गरेँ । सन्तलालका छोरा निमादोर्जे तामाङजीले यहिँ नजिकै छ भनेर मलाई एउटा डाँडामा पुर्याएर केहि अवशेषहरू देखाउनु भयो । नियालेर हेरेँ, केहि तस्विर समेत खिचेँर डोब्ला फर्कियौँ ।

घर आएर सन्तलाल बालाई खानीका बारेमा थप जिज्ञाशा राखेँ । उहाँले निमाजी तिर फर्किएर भन्नु भयो- “गन्धक खानीमा पुर्याइनस् ?” निमाजीले भन्नु भयो- “कहाँ छ गन्धक खानी ?” ब्रह्मा-विष्णु खोला पारीको भिर बताइदिनु भयो । निमाजी र म फेरी उत्साहका साथ गन्धक खानी हेर्न उहिबाटो फर्कियौँ । त्यहाँ त विशाल खानी पो रहेछ । एउटै भिरमा तीनवटा ठूलाठूला सुरुङ देखिए । हाम्रा पुर्खाले त्यस ठाउँबाट गन्धक (सल्फर) निकालेका रहेछन् । सायद गन्धक बारुद बनाउन प्रयोग हुँदो हो । अनि लुताको औषधि पनि । निमाजी र म भित्र भित्रसम्म गएर खानी क्षेत्रको अध्ययन गर्यौँ । सुरुङ भित्र पस्नासाथ गन्धकको नमीठो गन्ध आयो । गन्ध खपेरै भित्र पस्यौँ । खानीको पुरा अनुभव बटुलेर डोब्ला फर्कियौँ । सुन्न त भुजी (उमाकुण्ड) को पिगुना भन्ने स्थानमा गन्धक खानी छ भन्ने सुनेको थिएँ । त्योभन्दा विशाल खानी लखनपुर (दोरम्बाशैलुङ) मा रहेछ भन्नेकुरा खानी क्षेत्रमा पुगेर जानकारी लिएँ । 

निमाजीले लखनपुरमा थप रहस्यमय दैवी विशेषता भएको जानकारी दिनु भयो । डोब्ला नजिकै एउटा सिमसार खोल्सालाई लेते खोला भनिँदो रहेछ । त्यो खोल्सामा हरेक वर्ष पौष मसान्तदेखि माघे सङ्क्रान्तिका दिनसम्म (चाैबीस घण्टा भित्र) पानी उम्रने ठाउँमा एक्कासी दहीजस्तो सेतो लेदो पदार्थ उम्रिन्छ । यो पुर्खादेखि सुन्दै र देख्दै आएको कुरा हो । मानिसहरू मकर फूलेको भनेर त्यहि दहिजस्तो लेदोमा स्नान गर्छन् । लेदो बगेर लेदेखोला लेदेखोला भन्दाभन्दै लेतेखोला हुन पुगेकाे हाे । पहिले पहिले लेते खोलामा जात्रा पनि लाग्थ्यो । अचेल जात्रा लाग्न छाडे पनि स्नान गर्ने भक्तहरूको घुइँचो लाग्छ । सन्तलालजस्ताे सन्तका उपस्थितिमा निमाजीले भन्नू भएर मात्र अन्यथा मलाई पत्याउनै मुस्किल पर्याे । 

म त्यसदिन पौष २७ गतेमा थिएँ । त्यो अवसर हेर्न मलाई कम्तिमा तीन दिन पर्खनु पर्ने हुन्थ्यो । निमाजी “बसेर हेरेर जानुस्‌” भन्दै हुनुहुन्थ्यो । पछि आउने बाचा गरेर त्यसबेला बस्न सकिनँ । त्यताबाट थरभञ्ज्याङ, गुन्साल भएर पुञ्चेत नेत्रबहादुर थापा मगरजीका घरमा पुगेर बास बसेँ । भोलिपल्ट काभ्राचउर, सिँगार्चे, टोकरपुरहुँदै घट्टेखोला रत्नप्रसाद कँडेलको अतिथि बनेँ । 

निमादोर्जेजीसँग भएको त्यस दिनको बाचा सम्झिइरहेको थिएँ । यस बारेमा मेरा साथी नवराज गौतमजी (लखनपुर) सँग काठमाडौँमा बसेर सल्लाह गरेँ । त्यसको चार वर्षपछि २०७४ साल पौष २९ गते लखनपुर जाने सल्लाह मिल्यो । नवराज गौतम, श्रीहरि श्रेष्ठ (गोठगाउँ) का साथ हामी लखनपुर पुग्यौँ । हाम्रो सल्लाह थियो, पौष मसान्तदेखि माघेसङ्क्रान्तिसम्म त्यहि खोलामा ढुकेर बस्ने । जाँदाजाँदै बाटामा नवराजजीले विभिन्न ठाउँको व्याख्या गरेर जाउँजाउँ पार्ने ठाउँहरू बताउनु भयो । उहाँले भन्नु भयो- “यहाँ आइहालियो पहिले ब्रह्मा-विष्णु खोलामा गएर छायाँश्वरीको दर्शन गरौँ ।” हामी हेर्नै हिँडेका थियौँ, नजाने कुरै भएन । हामी त्यतै गयौँ । गहिरो च्यापमा एउटा अद्भूत आकृति रहेछ । त्यस आकृतिलाई छायाँश्वरी भनिँदो रहेछ । यो मानव निर्मित होइन, स्वयभू मूर्ति रहेछ । त्यसका आसपासमा केही सर्पजस्ता आकृति पनि देखिन्थे ।

त्यहाँसम्म पुग्न मानव बस्तिबाट २ हजार ७४ वटा सिँडीबाट विकट भिरको ओरालो झर्नु पर्ने रहेछ । पुग्ने बेलामा केहि सिँडी पुरा भएका रहेनछन् । काम हुँदै थियाे । पहरो चिप्लो थियो । हामीलाई झर्न अप्ठ्यारो भयो । एउटा फलामे लठ्ठा हालिएको रहेछ । त्यहि लठ्ठा समाएर कष्टसाथ खाेलामा झरेका थियौँ । एक घण्टाजति छायाँश्वरीमा यताउति हेरेर वितायाैँ अनि उहिबाटाे फर्कियौँ । त्यतिलामो ठाडै ओराले उकालो गर्दा हामी थकित भयौँ । छायाँश्वरीमा पुगेर बाटैमा समय गुजार्यौँ । त्यो २०७४ पौष ३० गतेको दिन थियो । त्यो दर्शनीय स्थलको दायाँतिर पाङ्चेत र बायाँतिर लखनपुर गाउँ थियो । 

त्यसपछि गुराँसे पुग्यौँ । गुराँसेको अज्ञान इतिहासका बारेमा ज्ञान लिन खोज्यौँ । नेपालमा मानव सभ्यताका अनेकौँ पक्षहरू लुकेर बसेका छन् । त्यहाँ पूजित देवीका बारेमा गहिरो अध्ययन भएकै छैन । त्यो कुनै राज्यको राजधानी भएको भग्नावशेष बताए । त्यताबाट बेलुकीपख लेतेखोला झर्यौँ । हामी पुग्नुभन्दा केहि समय अगाडि मकर फुटीसकेछ । खोलैभरी सेताम्य भएर बगिरहेको थियो । निमादोर्जे तामाङजी र उहाँसँग आउनु भएका रेशम तामाङजी (डोब्ला) ले निधारमा टीका लगाउनु भयो । हामीले पनि लगायौँ । निधारमा टीका सुकेपछि चम्किलो सेतो देखियो ।

आफ्नै गाउँको यस किसिमको विशिष्ठ विशेषताका कारण नवराज गौतम, कोमल ढुङ्गेल, निमादाेर्जे तामाङ र रेशम तामाङले विशेष चासो राखिरहनु भएको थियो । फर्किएपछि श्रीहरि श्रेष्ठ, नवराज गौतम र मैले उक्त रहस्यमय सेतो पदार्थ एक बोतल भरेर खानी तथा भूगर्भ विभाग लैनचउरमा लगेर बुझायौँ । हामीले भन्यौँ तपाईँहरू उक्त तिथि र स्थानमा गएर आफैँ हेरिदिनुस्, यो अद्भूत पदार्थ को हो ? 

हाम्रो राजकीय बन्दोबस्तको फ्युज कहीँ टुटेजस्ताे लाग्छ । सयौँ वर्षदेखि उहि ठाउँमा उहि मितिमा सेतो पदार्थ निस्किनुको रहस्य के हो ? चिज के हाे ? किन हुन्छ ? भनेर आधिकारिक स्थानमा गएर सोध्दा, जबाफ पाइएको छैन । कमसेकम त्यस यात्राका यात्रुहरू जिज्ञाशु छौँ । “जुन मुलुकमा अनुसन्धानको पक्ष फितलो हुन्छ; त्यो देशको उन्नति प्रगति पनि फितलो हुनुस्वभाविक छ । यो त हदैसम्मको लापर्वाही हो । भन्ने हाम्रो ठम्याई छ । यो हाम्रो जिल्लाको रहस्य हो ।

(पाैडेल रामेछाप–१ का पूर्व सांसद तथा नेकपा (एकिकृत समाजवादी) का नेता हुन् ।)