तिलौराकोटमा नेपालकै पहिलो अप्सिडल बौद्ध मन्दिर फेला

कपिलवस्तु । तिलौराकोटमा गरिएको पुरातात्त्विक उत्खननका क्रममा नेपालमै पहिलोपटक अप्सिडल (पछाडिको भाग अर्धवृत्ताकार) शैलीको बौद्ध मन्दिर फेला परेको छ। पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष र बेलायतको डरहम विश्वविद्यालयको संयुक्त अनुसन्धान टोलीले यो संरचना पत्ता लगाएको हो।

पुरातत्व विभागका अनुसार प्राचीन तिलौराकोट नगरभित्र भेटिएको उक्त मन्दिर दक्षिण एशियामा प्रचलित अप्सिडल स्थापत्यको स्पष्ट उदाहरण हो। यस शैलीका मन्दिरमा पछाडिको भाग अर्धवृत्ताकार हुने र अगाडितर्फ प्रवेश मञ्च रहने विशेषता हुन्छ। प्रारम्भिक समयमा यस्ता संरचना चट्टान काटेर बनाइए पनि पछि ढुंगा, काठ र इँटाको प्रयोग बढेको पाइन्छ।

उत्खननमा भेटिएको संरचना नगरको केन्द्र नजिकै छ। यो करिब १०० मिटर लम्बाइ र १०० मिटर चौडाइ ओगटेको पुरानो दरबार परिसरमाथि निर्माण गरिएको देखिन्छ, जसलाई करिब १.५ मिटर चौडाइको इँटाको पर्खालले घेरेको थियो। दरबार क्षेत्र परित्याग भएपछि यही स्थान धार्मिक गतिविधिको केन्द्र बनेको र त्यसपछि विहार तथा अप्सिडल मन्दिर निर्माण गरिएको अनुसन्धान टोलीले जनाएको छ।

स्थलबाट ठूलो संख्यामा दीपक (दियो) फेला परेकाले यो क्षेत्र लामो समयसम्म तीर्थयात्री र श्रद्धालुहरूको पूजा–आराधनाको केन्द्र रहेको संकेत मिल्छ। पछि मन्दिर र विहारलाई इँटाको पिचिङ गरिएको उचाइयुक्त मञ्चमुनि योजनाबद्ध रूपमा सुरक्षित गरिएको देखिएको छ। उन्नाइसौँ शताब्दीमा भारतीय पुरातत्वविद् पी.सी. मुखर्जीले सर्वेक्षणका क्रममा यस क्षेत्रलाई ‘देवा टेम्पल’ भनेर उल्लेख गरेका थिए।

पुरातत्व विभागका महानिर्देशक सौभाग्य प्रधानाङ्गले यो खोजलाई ऐतिहासिक उपलब्धि बताएका छन्। पूर्वमहानिर्देशक तथा उत्खनन सह–निर्देशक कोशप्रसाद आचार्यका अनुसार यसले उक्त स्थलमा बौद्ध आस्थाको गहिरो महत्व झल्काउँछ। डरहम विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा सह–निर्देशक रोबिन कोनिङ्घमले तिलौराकोट–कपिलवस्तु प्राचीन बौद्ध तीर्थमार्गको महत्वपूर्ण केन्द्र भएको उल्लेख गर्दै खोजले यसको ऐतिहासिक महत्व थप पुष्टि गरेको बताए।

लुम्बिनी विकास कोषका सदस्य सचिव दीपक श्रेष्ठका अनुसार उत्खननबाट प्राप्त सामग्रीले यो स्थल दीर्घकालीन धार्मिक केन्द्रका रूपमा रहेको प्रमाणित गर्छ। अनुसन्धान टोलीले काल निर्धारणका लागि आवश्यक वैज्ञानिक परीक्षणका नमूना संकलन गरिसकेको जनाएको छ।