गर्मी बढेसँगै घरभित्रै सर्पको जोखिम, ओछ्यानमै पुग्छ मृत्युकाे खतरा

काठमाडौं । गर्मी सुरु भएसँगै तराईदेखि पहाडसम्म सर्प देखिने घटना बढ्न थाल्छन्। खेतबारी, झाडी र खोल्साखोल्सीमा सीमित रहने सर्पहरू गर्मी बढेसँगै मानिसका घर, गोठ, भण्डार कोठा र कतिपय अवस्थामा ओछ्यानसम्म पुग्ने गरेका छन्। यही कारण हरेक वर्ष वर्षायाम र गर्मीको मौसममा सर्पदंशका घटना बढ्ने गर्छन्।

धेरैका लागि सर्प भनेको जंगल वा खेतमा मात्रै भेटिने जीव हो। तर वास्तविकता फरक छ। गर्मी र वर्षाको समयमा सुरक्षित आश्रय, चिस्यान र आहारको खोजीमा सर्पहरू मानव बस्ती नजिक पुग्ने गर्छन्। मुसा, भ्यागुता र अन्य साना जीवको खोजीमा घरभित्र पसेका सर्पले अनाहकमा मानिसलाई टोक्ने जोखिम बढ्छ।

किन घरभित्र पस्छन् सर्प ?

वन्यजन्तु तथा सर्प विशेषज्ञहरूका अनुसार तापक्रम बढ्दै जाँदा सर्पहरू पनि चिसो र सुरक्षित स्थान खोज्न थाल्छन् । घर वरपरको झाडी, दाउरा, इँटाको थुप्रो, पुराना सामान र फोहोरले सर्पलाई लुक्ने ठाउँ उपलब्ध गराउँछन्।

मुसा बढी हुने घर तथा अन्न भण्डारण गरिएका स्थानमा सर्प पुग्ने सम्भावना अझ बढी हुन्छ। कतिपय अवस्थामा रातिको समयमा ढोका वा झ्याल खुला हुँदा सर्प घरभित्र छिर्ने गर्छन्।

ओछ्यानमै किन पुग्छ सर्प ?

गर्मी मौसममा धेरै मानिस भुइँमा ओछ्यान लगाएर सुत्ने गर्छन्। यही कारण सर्पदंशको जोखिम बढ्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

रातिको समयमा मानिस निदाइरहेको बेला शरीरको ताप र ओछ्यानको न्यानोपनले पनि सर्पलाई आकर्षित गर्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा ओछ्यानमुनि वा सिरानी नजिक लुकेको सर्प थाहा नपाई मानिसले छोएपछि वा थिचिएपछि आक्रमण गर्ने गरेको पाइन्छ।

नेपालमा हरेक वर्ष सर्प ओछ्यानमै भेटिएको, सिरानीमुनि लुकेको वा निदाइरहेका मानिसलाई टोकेको समाचार सार्वजनिक हुने गरेका छन्।

नेपालमा सर्पदंश : अझै ठूलो स्वास्थ्य चुनौती

नेपालमा विशेष गरी तराई क्षेत्र सर्पदंशको उच्च जोखिममा छ। गर्मी र मनसुनको समयमा अस्पतालहरूमा सर्पदंशका बिरामीको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गर्छ।

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार समयमा उपचार नपाउँदा सर्पदंश मृत्युको कारण बन्न सक्छ। विषालु सर्पको टोकाइले स्नायु प्रणाली, मुटु र श्वासप्रश्वास प्रणालीमा गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्छ।

विशेषगरी रातिको समयमा सर्पले टोकेको थाहा नपाउने, झारफुकमा अल्झिने वा अस्पताल पुग्न ढिलाइ हुने कारणले ज्यान गुमाउने घटना हुने गरेका छन्।

सर्पले टोकेपछि के गर्ने ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार सर्पले टोकेपछि आत्तिनु हुँदैन। बिरामीलाई सकेसम्म शान्त राखेर तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा पुर्‍याउनुपर्छ।

सर्पदंशपछि गर्न नहुने कामहरू :

घाउ चिर्ने वा काट्ने

विष चुस्ने प्रयास गर्ने

कसिलो डोरी बाँध्ने

झारफुक वा घरेलु उपचारमा समय बिताउने

यस्ता उपायले फाइदा गर्नुको सट्टा थप जटिलता निम्त्याउन सक्छ।

कसरी जोगिने ?

सर्पदंशबाट बच्न केही सामान्य सावधानी प्रभावकारी मानिन्छन्–

घर वरपरको झाडी र फोहोर सफा राख्ने

मुसाको नियन्त्रण गर्ने

राति टर्च वा बत्ती प्रयोग गर्ने

भुइँमा भन्दा खाटमा सुत्ने

ढोका–झ्याल बन्द राख्ने

जुत्ता वा कपडा लगाउनुअघि जाँच गर्ने

दाउरा, घाँस वा पुराना सामान चलाउँदा सावधानी अपनाउने

बढ्दो गर्मी, बढ्दो जोखिम

जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम वृद्धि भइरहेका बेला सर्पको व्यवहार र बसोबासको दायरा पनि परिवर्तन हुँदै गएको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। यसले मानव–सर्प सम्पर्क बढाउने सम्भावना रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।

गर्मी मौसम रमाइलो छुट्टी र वर्षाको प्रतीक्षाको समय मात्र होइन, सर्पदंशको जोखिम बढ्ने संवेदनशील समय पनि हो। त्यसैले सावधानी, सचेतना र समयमै उपचार नै सर्पदंशबाट जोगिने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। किनकि कहिलेकाहीँ मृत्युको खतरा जंगलबाट होइन, रातिको सन्नाटामा आफ्नै ओछ्यानसम्म आइपुग्न सक्छ।