तालीभन्दा चेतावनी धेरै : रास्वपा मञ्चबाट गगनले सुनाएको इतिहास, अहंकार र लोकतन्त्रको कथा

काठमाडौं । रास्वपाको पहिलो महाधिवेशन उत्सवको माहोलमा चलिरहेको थियो। मञ्चमा नयाँ राजनीतिक शक्तिको आत्मविश्वास थियो। हलभरि निलो झण्डा फहराइरहेका थिए। कार्यकर्तामा उत्साह थियो, नेतृत्वमा महत्वाकांक्षा।

तर यही उत्सवका बीच नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले श्रोताहरूलाई एकाएक साढे छ दशक पछाडि फर्काइदिए।

उनले भाषणको सुरुमै चितवनको त्यही माटो सम्झिए, जहाँ २०१८ सालमा लोकतन्त्रको पक्षमा उभिएका दर्जनौं मानिसहरूको हत्या गरिएको थियो।

‘तपाईंहरू जुन ठाउँमा उभिनुभएको छ, त्यहाँ कम्तीमा ५० जनाको शव गाडिएको छ,’ थापाले भने, ‘उनीहरूले आफ्ना लागि होइन, लोकतन्त्रका लागि ज्यान दिएका थिए।’ महाधिवेशनस्थलमा केही क्षणका लागि उत्सवभन्दा इतिहास भारी बन्यो।

उत्सवको बीचमा इतिहास

रास्वपाको महाधिवेशन नयाँ पुस्ताको राजनीतिक प्रदर्शनजस्तो देखिन्थ्यो। नयाँ अनुहार, नयाँ ऊर्जा र नयाँ दाबीहरू। यही माहोलमा थापाले निलो झण्डाको प्रसंग निकाले। ‘निलो झण्डामुनि अलिकति रातो पनि छ,’ उनले भने, ‘त्यो रातो ती सहिदहरूको रगत हो।’

यो केवल इतिहासको प्रसंग थिएन। रास्वपाले पछिल्लो समय निर्माण गरिरहेको ‘हामी नयाँ हौँ, अरू सबै असफल हुन्’ भन्ने राजनीतिक भाष्यप्रतिको अप्रत्यक्ष जवाफ पनि थियो।

उनले स्पष्ट शब्दमा भने, ‘३५ वर्षमा केही भएन भनेर नभन्नु होला। पञ्चायतविरुद्ध लड्नेहरूको संघर्षलाई पनि कम नठान्नु होला।’

प्रशंसा कम, पाठ धेरै

थापाको भाषण औपचारिक शुभकामनाभन्दा बढी राजनीतिक पाठजस्तो सुनिन्थ्यो। रास्वपाले प्राप्त गरेको अभूतपूर्व जनमतलाई उनले अवसरका रूपमा मात्रै हेरेनन्, जोखिमका रूपमा पनि व्याख्या गरे। उनको चिन्ता स्पष्ट थियो—जनमतले शक्ति दिन्छ, तर त्यही शक्तिले अहंकार पनि जन्माउन सक्छ। त्यसैले उनले बारम्बार संयम, विधि र आत्मसमीक्षाको कुरा गरे।

रास्वपाको नेतृत्व र कार्यकर्तातर्फ फर्किँदै उनले भने, ‘गल्ती गरेका बेला आफ्नै नेतालाई पनि प्रश्न गर्नुस्।’ यो वाक्य केवल सुझाव थिएन। त्यो उनको आफ्नै राजनीतिक यात्राबाट निस्किएको निष्कर्ष थियो।

आत्मस्वीकारोक्तिको राजनीति

भाषणको सबैभन्दा रोचक पक्ष के थियो भने थापाले धेरै समय रास्वपाको आलोचनामा होइन, आफ्नै पार्टीको आत्मालोचनामा खर्चिए। उनले कांग्रेसले विगतमा गरेका कमजोरी खुलेर स्वीकार गरे। ‘हामीले नेतालाई भगवान् बनायौं,’ उनले भने, ‘त्यही गल्ती नगर्नुस्।’

पार्टीभित्र सुधारको अभियान चलाएका थापालाई थाहा थियो—बाहिरको प्रतिद्वन्द्वीसँग लड्नुभन्दा आफ्नै संगठनभित्र परिवर्तन ल्याउन कठिन हुन्छ।त्यसैले उनको सन्देश रास्वपाका लागि मात्र होइन, आफूले भोगेको अनुभवको सार पनि थियो।

रवि र रास्वपातर्फ संकेत

नाम उल्लेख नगरे पनि थापाका केही टिप्पणीहरू स्पष्ट रूपमा रास्वपाको नेतृत्वतर्फ लक्षित थिए। रवि लामिछानेप्रति देखिने अन्धसमर्थन होस् वा पार्टीभित्र विकसित हुनसक्ने व्यक्तिपूजाको प्रवृत्ति उनको चिन्ता त्यतैतिर केन्द्रित देखिन्थ्यो।

‘हामीले ढिला गर्‍यौं, त्यसको सजाय भोग्यौं,’ उनले भने, ‘तपाईंहरूले त्यो गल्ती दोहोर्‍याउनु हुँदैन।’ राजनीतिमा सबैभन्दा खतरनाक क्षण विपक्षीको आलोचना होइन, आफ्नै समर्थकले प्रश्न गर्न छाड्ने अवस्था हुने संकेत उनले दिए।

प्रतिस्पर्धी, दुश्मन होइन

थापाले अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिए।  रास्वपा र कांग्रेसबीच प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक भए पनि त्यो शत्रुतामा बदलिन नहुने उनको धारणा थियो।

‘हामी तपाईंहरूभन्दा अग्लो हुन चाहन्छौं,’ उनले भने, ‘तर तपाईंहरूको खुट्टा काटेर होइन।’ यो वाक्य अहिलेको ध्रुवीकृत राजनीतिक वातावरणमा दुर्लभ सुनिने लोकतान्त्रिक संस्कारको अभिव्यक्ति थियो।

चितवनबाट उठेको ठूलो प्रश्न

रास्वपाको महाधिवेशनमा गगन थापाले अन्ततः एउटै प्रश्न उठाए—के नयाँ राजनीतिक शक्ति पुराना दलहरूको गल्तीबाट सिक्न तयार छ ?

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा परिवर्तनको नारासहित धेरै शक्ति उदाएका छन्। जनमत पनि पाएका छन्। तर धेरैजसो आफ्नै सफलता व्यवस्थापन गर्न नसकेर कमजोर बनेका छन्। थापाको भाषणको सार त्यही थियो।

नयाँ हुनु पर्याप्त छैन। लोकप्रिय हुनु पनि पर्याप्त छैन। जनमतलाई संस्थामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता चाहिन्छ। त्यसैले चितवनमा उनले निलो झण्डाको उत्सवभन्दा रातो इतिहासको स्मरण गराए।

किनकि लोकतन्त्रमा कुनै पनि नयाँ यात्राले अघि बढ्नुअघि आफू उभिएको जमिनको इतिहास बुझ्नुपर्छ। र कहिलेकाहीँ भविष्यको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ विगतकै रगतले लेखेको हुन्छ।