३१ वर्ष बितिसक्याे कहिले हुन्छ नेपाल–चीन सीमा सन्धि–पत्रकाे नविकरण ?

काठमाडौं । नेपाल र चीनबीच सीमा व्यवस्थापन प्रणालीमा छलफल गर्ने सहमति भए पनि तीन दशकदेखि त्यससम्बन्धी औपचारिक वार्ता भएको छैन । सीमासम्बन्धी सन्धि–पत्र नवीकरण गर्ने सम्बन्धमा प्रधानमन्त्री केपी ओलीको अघिल्लो चीन भ्रमणमा चर्चा भएको थियो । तर, सम्बन्धित अधिकारीको बैठक बस्न नसकेको हो । चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङको हालै सम्पन्न नेपाल भ्रमणमा समेत यसबारे छलफल हुन सकेन ।

आजको नयाँ पत्रिका दैनिकमा खबर छ चीनसँग १९६१ मा सीमासम्बन्धी सन्धि भएको थियो । तीन वर्षपछि १९६३ मा बाउन्ड्री प्रोटोकलमा दुवै देशबीच हस्ताक्षर भएको थियो । त्यसपछि बाउन्ड्री प्रोटोकल सन् १९७९ र १९८८ मा गरी जम्मा दुईपटक नवीकरण भयो । त्यसयता नवीकरण भएको छैन । परराष्ट्र सचिवस्तरीय द्विपक्षीय संयन्त्रको बैठकमा पनि यसबारे छलफल भएको, तर बैठक बस्न नसकेको परराष्ट्रका अधिकारीहरू बताउँछन् ।

सन् १९८८ मा नवीकरण हुँदा नेपालबाट परराष्ट्रमन्त्री शैलेन्द्र उपाध्यायको नेतृत्वमा १३ जनाको नेपाली टोली चीन गएको थियो । सो टोलीमा सहभागी नापी विभागका पूर्वमहानिर्देशक बुद्धिनारायण श्रेष्ठका अनुसार प्रोटोकल नवीकरण गर्नु दुवै देशको हितमा हुन्छ । उनका अनुसार सन् २००६ मा नेपाल–चीन संयुक्त सीमा समिति गठन भएको थियो । त्यसलाई यथाशीघ्र प्रोटोकल नवीकरण गर्न म्यान्डेट दिइएको थियो ।

नेपाल र चीनबीच सीमासम्बन्धी प्रोटोकल नवीकरणबारे पछिल्लो बैठक २०१० अप्रिल ४ देखि १० सम्म काठमाडौंमा बसेको थियो । नेपाली टोलीको नेतृत्व परराष्ट्र मन्त्रालयका तत्कालीन सहसचिव मुक्तिनाथ भट्ट र चीनतर्फबाट परराष्ट्र मन्त्रालयका सन्धि तथा कानुन विभागका काउन्सिलर अउ गुयाङ युगिङले गरेका थिए । बैठकले ०६८ मा सीमासम्बन्धी वार्ता हुने तय गरेको थियो । तर, तयारी नपुगेको भन्दै अन्तिम समयमा नेपालले नै उक्त वार्ता रद्द गरेको थियो ।

नेपाल–चीनबीच दुई ठाउँमा सीमा विवाद
विवाद १ : पिलर नम्बर ५७
नापी विभागका पूर्वमहानिर्देशक बुद्धिनारायण श्रेष्ठका अनुसार दोलखा लामाबगर गाविसको लेप्चा गाउँस्थित कोर्लाङपारी हिमालको टिप्पाचुलीमा चिनियाँ पक्षले सीमा चिह्न नेपालतिर सारेपछि निम्तिएको विवाद समाधान भएको छैन । सो क्षेत्रमा सीमा चिह्न नम्बर ५७ नेपालतिर सरेको भेटिएको थियो । लामो समय फेला नपरेको सो सीमा चिह्न नेपालतिरको एउटा पहरोमा खोपिएको अवस्थामा ०६२ मा भेटिएको थियो । त्यहाँ नौ बिघा नेपाली जमिन वर चीनले सीमा चिह्न राखेको हो ।

विवाद २ : सगरमाथाको उचाइ
चीनले सगरमाथाको उचाइ ३ दशमलव १६ मिटर कम रहेको दाबी गरेको छ । २००१ मा अमेरिकाले सगरमाथाको उचाइ दुई मिटर थपिएर आठ हजार आठ सय ५० पुगेको दाबी गरेको थियो । नेपालले अमेरिकी र चिनियाँ दाबीलाई स्वीकार गरेको छैन ।

नेपालले साबिक उचाइ आठ हजार आठ सय ४८ मिटर नै यथावत् हुनुपर्ने दाबी गरेको छ । हाल आफैँ सगरमाथाको उचाइ मापन गरिरहेको छ । पुससम्म उचाइ मापन सम्पन्न भएपछि नेपालले चीनसँग छलफल गर्नेछ । उचाइ मापनका लागि नापी विभागको प्राविधिक टोली सगरमाथाको शिखर आरोहण गरेर फर्किसकेको छ ।