क. निर्मल लामाको संस्मरणःमाओलाई भेट्ने सपना

डा‍. केआई सिंह चीनमा थिए । यो सायद २०१२ सालतिरको कुरा हो । उनी नेपाल फर्कने बेला भएको थियो । पार्टीले दुईजनालाई चीनमा ‘ट्रेनिङ’ लिन पठाउने निर्णय गरेछ । राजनीतिक अर्थशास्त्र पढ्नको निम्ति शम्भुराम र सैनिक विज्ञान पढ्नको निम्ति पिबी मल्ल 'पूर्णबहादुर मल्ल' लाई पठाउने निर्णय गरिएको रहेछ । त्यो गोप्य कुरो अर्थात् ‘टेक’ भएकोले कसैलाई थाहा हुने कुरो भएन । पछि अचानक कुनै कारणवश पिबी मल्ल जान नसक्ने भएछन् ।

एकदिन शम्भुरामले मलाई भने, “तपाईँ तयार भएर बस्नुस् । दुईतीन दिनभित्रै तपाईंँर म चीन जानुपर्छ । म राजनीतिक अर्थशास्त्र पढ्ने । तपाईँले सैनिक विज्ञान पढ्ने ।”

वाफ रे वाफ १ त्यो कुरा सुनेपछि मलाई त कताकता के भयो, कस्तो भयो, केही भन्न सकिनँ । सपनामा पनि चीनमा गएको, माओत्सेतुङलाई भेटिरहेको, हिउँमा हिँडिराखेको, पढिराखेको आदि मात्र देखेँ । तीनचार दिनसम्म मेरो दिमागमा अरू केही कुरा चढेन ।

यो कुरा भएको सातौँ दिनमा हामी काठमाडौँबाट चीन जान हिँड्यौँ । वर्षाको बेला थियो । शम्भुराम, म र देवनारायण हामी तीनजना काठमाडौँबाट हिँड्‌यौ । देवनारायण हामीलाई पुऱ्याउन आएका थिए ।

हामी पैदल हिँडेर त्रिशुली भएर बाह्र दिनपछि पोखरा पुग्यौँ । पोखराबाट हामी तीनजना मात्रै अगाडि बढ्ने आँट आएन । पोखरासम्म त यसअधि पनि धेरैपल्ट हिँडिसकेकोले मलाई बाटो थाहा थियो । तर, मलाई पोखराबाट उता माथितिरको बाटो थाहा थिएन । त्यसैले, हामीले हाम्रो साथमा पोखरा पार्टीका डिसीएस ९पार्टीको जिल्ला कमिटी सेक्रेटरी० श्रीप्रसाद गुरुङलाई लियौँ । हामी चारैजना सँगै अगाडि बढ्‌यौँ ।

हामीलाई पार्टीको के निर्देशन थियो भने, हिउँमा हिँड्न गाह्रो पर्छ, त्यसैले हेल्थ ९स्वास्थ्य० बनाएर जानुपर्छ । ‘जहाँ बास बसे पनि कुखुराको मासु खानू’ भन्ने पार्टीको निर्देशन थियो । बाटोमा बास बसेको प्रत्येक ठाउँमा कुखुराको मासु खाँदै हामी थाकखोला, टुक्चे पुग्यौँ । त्यहाँ हामी शमशेरचाँद थकालीकहाँ पुग्नुपर्ने थियो । उनले हामीलाई गाइड खोजेर पठाउनुपर्ने थियो ।

तर हामी त्यहाँ पुगिसकेपछि पनि शमशेरचाँद थकाली आइपुग्न सकेनन् । उनी त्यहाँका ठुला सामन्त थिए । कवि भूपी शेरचन र उनी दाजुभाइ पर्ने रहेछन् । भूपीका बाबु हितमान हुन् भने शमशेरचाँदका दाजु मोहनमान हुन् ।

शमशेरचाँद नभएपछि हामीलाई मद्दत गर्ने को छ भनेर खोज्यौँ । भूपी त्यतिबेला आईएको जाँच दिएर घर गएका रहेछन् थाकखोलामा । त्यो कुरा थाहा भएपछि हामीले भूपीलाई बोलायौँ । हामीले आ(आफ्नो परिचय दियौँ । उनी त्यतिबेला पार्टीसँग सम्बन्धित थिए । बनारसमा विद्यार्थी भएकोले त्यहीँबाट उनको पार्टीसँग सम्पर्क भएको थियो । हामीलाई त्यति कुरो थाहा थियो । परिचयपछि उनले हामीलाई आफ्नो घरमा राखे ।

उनले हामीलाई १०(१२ दिनसम्म आफ्नो घरमा लुकाएर राखे । बल्ल शमशेरचाँद आइपुगे । तर, उनले म गाइड खोज्न सक्दिनँ’ भनेर हामीलाई सहयोग गर्न नसक्ने कुरा बताए । हामीले ‘किन रु’ भनेर सोध्दा उनले भूपीले थाहा पाएकोले’ भनेर जवाफ दिए । “मैले गाइड खोजेर तपाईँहरूलाई पठाएँ भने त ‘शमशेरले पठायो भनेर त्यसले मलाई फसाइदिन्छ । त्यसैले म सक्दिनँ’, उनले यस्तो कुरा गरे ।

हामीले भूपीलाई सोध्यौँ, “ए भूपी, शमशेर त सक्दिनँ भन्छ । हामीलाई पार्टीले पठाएको हो । तिमीले हामीलाई गाइड खोजेर पठाउन सक्छौ रु उनले पनि सक्दिनँ भने ।

वास्तवमा उनीहरू दाजुभाइबिच माराकाट चलिरहेको रहेछ । भेट्दाखेरि त वास्तवमा एकदम नरम कुरा गर्थे, ढोग गर्थे र साथै बसेर खान्थे पनि । तर मित्रभित्र भने मारामार, काटाकाटको स्थिति थियो उनीहरूको ।

गाइडको व्यवस्था गर्न नसकेपछि मैले शम्भुरामलाई भनेँ, “दुईजना मात्र भए पनि जाऔँ । बाटो सोध्दै जाऊँला । यता खासै पुलिसचौकीहरू पनि छैनन् । पुलिसचौकी भेटी नै हाल्यौँ भने पनि पुलिसहरूलाई केही रूपियाँ दिएर उम्कौँला ।” मैले गाइडबिना नै अगाडि बढ्ने कुरा गरेँ । तर, शम्भुराम मानेनन् ।

हामी फर्क्यौँ । यति बेस्वाद मानेर फर्कियौँ, पोखरा आइपुगेपछि मैले म काठमाडौँ फर्कदिनँ’ भनेँ । मलाई के लाग्यो भने कुनै कम्युनिस्टलाई पार्टीले कुनै लक्ष्यमा पुग्ने काम दिन्छ, कि ऊ लक्ष्यमा पुगिछाड्छ, कि मर्छ । हामी न सफल भयौँ, न त मन्यौँ । त्यसैले, मैले ‘म काठमाडौँ जान्नँ, म यही बसेर काम गर्छु’ भनेँ । म काठमाडौँ नफर्की त्यहीँ बसेर काम गर्न थालेँ ।

त्यतिखेर भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीले चिनीयाँ कम्युनिस्ट पार्टीसँग सम्पर्क गरेर त्यहाँबाट ‘बोर्डर’ सम्म हामीलाई लिन पठाउने व्यवस्था मिलाइएको रहेछ । पछि के थाहा पाएँ भने, चिनियाँ कमरेडहरू हामीलाई बोर्डरमा पर्खेर एक महिनासम्म बसेका रहेछन् । एक महिनासम्म पनि हामी बोर्डरमा नपुगेपछि पक्कै पनि हामी हिउँमा परेर मर्‍यौँ होला भन्ठानेर उनीहरू फर्केका रहेछन् ।

उनीहरूले हामी यसरी फर्किन्छौँ भनेर कल्पना पनि गरेका रहेनछन् । चीन पुग्न असफल भएपछि म काठमाडौँ नफर्की मध्यगण्डक अञ्चलमा काम गर्न थाले । गोरखा, तनहुँ, लमजुङ, पोखरा, स्याङ्जा, बाग्लुङमा काम सबै मध्यगण्डक अञ्चलमा पर्थे । मैले हिक्मतसिंह भण्डारीसँग बसेर काम गर्न थालेँ । म प्रायः गाउँ घुम्न जान्थे । त्यसअघि नै बन्दिपुर, मानुङ, रिसिङ, गोरखाबजार, कट्टेलडाँडा, गाईखुरजस्ता ठाउँहरूमा पार्टी सङ्‌गठनका आधारहरू बनिसकेका थिए । मैले ती आधारहरूलाई नै मजबुत पारेँ र अझ बिस्तार गरेँ ।

ती ठाउँहरूमा पार्टी सम्पर्कका लागि बुटवलबाट ५(६ दिन लगाएर पैदल आउनुपर्थ्यो । त्यस्तै, काठमाडौँबाट पनि त्यहाँ पैदल नै जानुपर्थ्यो । त्रिशुली भएर पैदल जाँदा पोखरा पुग्न राम्ररी हिड्न सक्नेहरूलाई ७(८ दिन लाग्थ्यो भने साधारण मानिसलाई १०(१२ दिन लाग्थ्यो ।

त्यहाँको सङ्घर्षको स्वरूप कस्तो थियो भने अनिकाल हुँदा सामन्तीहरूको भकारी फोर्ने । लुट्ने होइन, फोर्ने ।

फोर्ने र लुट्‌नेमा फरक छ । फोर्ने भन्नाले के बुझिन्छ भने भकारी फोरेपछि अन्न तौलेर ‘लिस्ट’ बनाई बाँड्ने तर पछि उक्त सामन्तलाई पैसा तिर्ने ।

पर्ति जमिनहरू कब्जा गरी सुकुम्बासीहरूलाई बाँडिन्थे । जालिफटाहाको विरोध गरिन्थ्यो । बेठ(बेगारी, मुफ्तमा काम लगाउने, चर्को ब्याज लिने, घिउ खाने आदि सबैको विरोध गरिन्थ्यो । त्यस्तै, कुनै सरकारी दौडाहा गयो भने बस्ने व्यवस्था, खानको निम्ति मसिनो चामल, दाल, खसी, कुखुरा आदि सारा कुरा गाउँलेहरूले बिनापैसा मिलाउनुपर्थ्यो ।

त्यस्तै, बिनापैसा गाउँलेहरूलाई तोडा बोकाइन्थ्यो। तोडा भन्नाले मोहर रूपियाँहरूको धोक्रो हो । त्यतिखेर नोट हुँदैनथ्यो । त्यो तोडा डोटीदेखि काठमाडौँसम्म बिनापैसा बोकाइन्थ्यो । त्यो बोक्नको निम्ति दुई(तीन सयको हुलले आफ्नै घरको अन्न खाएर ५ दिन, ६ दिन, १० दिन पैदल हिँड्नुपर्थ्यो ।

त्यस्तै, अरू सरकारी कामहरू टेलिफोनको लठ्ठा बोक्ने झोलुङे पुल बनाउन काम गर्ने आदि सबै गाउँलेहरूले सित्तै गर्नुपर्थ्यो । हामी यी सबै कुराहरूको विरोध गर्थ्यो ।

सरकारले गाउँले जनतालाई सित्तै काममा लगाउने प्रवृत्तिको हामी विरोध गर्थ्यौँ । हामी जुलुस निकाल्थ्यौँ, जेल जान्थ्यौँ । आन्दोलनमा जनताको राम्रा सहयोग प्राप्त गर्थ्यौँ ।

एकातिर हामी सरकारले जनताविरूद्ध गर्ने अन्यायपूर्ण कामको विरोध गर्थ्यौँ भने अर्कातिर हामी काङ्ग्रेस र गोर्खा परिषद्‌को पनि विरोध गर्थ्यौँ। काङ्ग्रेसहरूसित त ठाउँठाउँमा मुठभेड नै हुन्थ्यो । गोर्खा परिषद्‌सित पनि हाम्रो मुठभेड हुन्थ्यो ।

यस्तै एउटा घटना पोखरामा घट्यो । त्यहाँ पुरन सिंह बडाहाकिम थिए । उनी २००७ को सशस्त्र आन्दोलनमा मुक्ति सेनाका ‘कमान्डर इन(चिफ’ थिए ।

पोखरामा गोर्खा परिषद्‌को जुलुस हुन लागेको थियो । हामी कम्युनिस्टहरू त्यसको विरोधमा उत्रन तयार भयौँ । उनीहरूको जुलुस बाहिरबाट पोखरा बजार आउन लागेको थियो । हामीले त्यसको प्रतिरोध गर्न पोखरा बजारमा गाउँगाउँबाट मानिसहरू जम्मा पार्‍यौँ । गाउँगाउँबाट मानिसहरू लाठी, मुङ्ग्री र अलि गोप्यरूपमा भरुवा बन्दुकहरूसमेत बोकी त्यहाँ जम्मा भए । तर, हामीहरू अर्थात् भरतशमसेर, बेनीबहादुर कार्की, राष्ट्रिय काङ्ग्रेसका एकजना र म सुरूमै गिरफ्तार भयौँ । हामीलाई बडाहाकिम बस्ने घर, गोश्वारामा राखियो । हामी दिनभरि खेलेरै बस्थ्यौँ । हामी भरतशमशेरसित तास खेल्थ्यौँ । उनीसित झगडा पनि हुन्थ्यो । त्यसबेला भरतशमशेर र बेनीबहादुर एकातिर, म र राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको मान्छे अर्कोतिर बसी दिनभरि तास खेल्थ्यौँ ।

तास खेल्दा हाम्रो सर्त हुन्थ्यो – जसले हान्यो, त्यसलाई जित्नेले कुट्ने । मेरो जोडीको रूपमा खेल्ने राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको मान्छेले भरतशमशेरसित डराएर खेल नै बिगार्यो । तर, मैले पनि निहुँ खोज्न थालेँ । म पनि बलियो थिएँ। भरतशमशेर पनि बलिया थियो । नियम के बनायौँ भने, जित्नेले हार्नेलाई कुट्न पाउने तर हार्नेले पनि रोक्न पाउने, सके कुट्नेलाई ठोक्न नै पाउने ।

भरतशमशेरहरूले हुँदैन भनेर झगडा गर्न थाले । पछि बडाहाकिम पुरन सिंह आएर झगडा मिलाए ।

त्यसपछि काठमाडौँबाट डिआईजी टेकनारायण पोखरा आए । सायद उनी नरदेवीतिरका नेवार थिए । उनले पोखरा पुगेपछि भरतशमशेरलाई प्लेनबाट काठमाडौँ पठाए, बेनीबहादुर र मलाई पैदलै काठमाडौँ चलान गरे ।

काठमाडौँ आएपछि के थाहा पाइयो भने मलाई त पशुपतिकाण्डको सिलसिलामा काठमाडौँ ल्याइएको रहेछ । त्यो काण्डमा मेरो नाम पनि पोलिएको रहेछ । मलाई डीएसपी कार्यालयमा हत्कडी लगाएर खम्बामा बाँधियो । बेनीबहादुरलाई भने छोडियो ।

त्यस घटनालाई लिएर मैले हल्ला गर्न थालेँ । दुई दिनपछि मलाई चारखाल अड्डामा पठाइयो । त्यहाँ मेरो मुद्दा रहेछ । त्यहाँ पुगेपछि हाकिमले ‘किन हत्कडी लगाएको रु’ भनी पुलिसलाई गाली गरे । हाकिमले ‘छोडिदेऊ’ भनेपछि पुलिसले मेरो हत्कडी फुकालिदियो । हाकिमले ‘मैले बुझिलिएँ, तिमीहरू जाऊ’ भनी पुलिसलाई फर्काइदिए ।

मलाई ती हाकिमले भने, “बेकारमा तपाईँलाई दुःख दिइयो । पशुपतिकाण्डमा तपाईँको नाम पनि पोलिएको रहेछ, तैपनि त्यस्तो खास कुनै ठुलो कुरो छैन । अलिकति बयान लिएर तपाईँलाई तारिखमा छोड्न सकिने थियो । पुलिसहरूले अलि बदमासी गरे ।”

मेरो नाम उनले कतैबाट सुनेका रहेछन् । मलाई केही साधारण बयान लिइयो र त्यही दिन छोडियो । ती हाकिमले ‘तारिखमा पनि नआए हुन्छ’ भनी मलाई विदा गरे। त्यो केस त्यत्तिकै टुङ्गियो ।

म पोखरामा काम गरिरहेको मान्छे । समातिएर काठमाडौँ आइपुगेपछि यहाँका साथीहरूले मलाई यहाँ त कामै भएन, तपाईँ यहीँ बस्नुपर्छ’ भनेर माग गरे। उनीहरूले मलाई काठमाडौँमै राख्न पार्टी ‘हेडक्वाटर’ सँग माग गरे । उनीहरूले त्यो माग लिई धर्ना नै बसे । त्यसपछि मलाई काठमाडौँमै राख्ने निर्णय गरियो । म पोखरा नफर्की काठमाडौँमै बसी काम गर्न थालेँ ।

त्यतिखेरसम्म केशरजङ रायमाझी राजावादी हुन् भन्ने कुराको केही संकेत मैले पाइसकेको थिएँ । राजा पोखरामा जाँदा उनले स्वागत तथा अभिनन्दन गरेका थिए । त्यस्तै, राजा कहीँ पनि जाँदा काठमाडौँमा रायमाझी एअरपोर्टसम्म राजालाई बिदाइ गर्न जान्थे ।

रायमाझीको त्यो क्रियाकलापलाई लिएर पार्टीभित्र विरोध हुन थालिसकेको थियो । उनी पार्टीका महासचिव थिए । मनमोहन अधिकारी चीनमा औषधि उपचारको निम्ति गएका थिए । हामीले काठमाडौँ जिल्ला कमिटीमार्फत पुष्पलाल र शम्भुरामको नेतृत्वमा सङ्गठितरूपले रायमाझीको राजावादी क्रियाकलापप्रति घोरघमासान विरोध गर्न थाल्यौँ ।

त्यही कारणले रायमाझीले मलाई पार्टीबाट निष्काशन गर्ने षड्‌यन्त्र गर्ने थाल्यो। म उनको ठाडो विरोध गर्थे । स्टालिनको जमानाको अनुशासनम रहेको त्यतिखेरको कम्युनिस्ट पार्टीको साधारण सभामा मैले ‘रायमाझी राजावादी भयो’ भनेर उनकै अगाडि ठाडो विरोध गरेको थिएँ ।

साभारः सर्वहारा राजनीति – क. निर्मल लामाको आत्मकथाबाट