के हो मालश्री धुन, र किन आजभोलि सुनिन छाड्यो ?

काठमाडौँ । मालश्री धुन नेपालको एक ऐतिहासिक र सांस्कृतिक धरोहर हो, जुन विशेष गरी दसैं पर्वको समयमा बजाइन्छ र यसले पर्वको आगमनको सङ्केत गर्दछ। यो धुन नेवारी भक्ति सङ्गीतको महत्वपूर्ण अंश मानिन्छ र यसको उत्पत्ति १७औँ शताब्दीको आसपासको अनुमान गरिएको छ। काठमाडौँ उपत्यकाका नेवार समुदायमा यसको विशेष महत्व छ।

मालश्री धुनको इतिहास

मालश्री धुनको इतिहास १७औँ शताब्दीको आसपासको मानिन्छ। प्रारम्भिक ग्रन्थहरू जस्तै ‘सङ्गीत चन्द्र’ र ‘ज्ञानलोचन’मा यस धुन र राग–रागिनीको विशेषता तथा प्रदर्शनबारे उल्लेख गरिएको छ। यी ग्रन्थहरू काठमाडौँका मल्ल राजा र उनका मन्त्रीहरूले लेखेका थिए। यसले नेवारी सङ्गीतको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ।

मालश्री धुनको प्रस्तुतीकरणमा मुख्य रूपमा सितार, तबला, ता र धिमे जस्ता वाद्ययन्त्रको प्रयोग हुन्छ। यसमा सारंगी र बाँसुरी जस्ता अन्य वाद्ययन्त्रले पनि भूमिका खेल्छन्। धुनको तालिका विशेष गरी दसैंको समयमा निश्चित समय र दिनमा बजाइन्छ, जसले पर्वको माहोललाई अझ उत्साहपूर्ण बनाउँछ।

मालश्री धुन केवल सङ्गीत मात्र होइन, यो नेवारी समुदायको सांस्कृतिक पहिचान र धार्मिक आस्थाको प्रतीक हो। यसले समुदायमा एकता र सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

किन आजभोलि सुनिन छाड्यो ?

विगतमा घरघरमा र पाटीमा मालश्री धुन बजाउने परम्परा थियो, तर अहिले यो परम्परा लोप हुँदै गएको छ। मुख्य कारणमध्ये युवा पुस्तामा चासो नहुनु, धुन बजाउन सक्ने व्यक्तिको कमी, र आधुनिक जीवनशैलीको प्रभाव रहेको अग्रजहरु बताउँछन्। गन्धर्व समुदायका सदस्यहरूले धुनको संरक्षणका लागि पहल गरिरहे पनि यसको सतत् प्रयोगमा चुनौतीहरू देखा परेको छ।

समकालीन समयमा, विभिन्न सङ्गीतकर्मीहरूले मालश्री धुनलाई आधुनिक वाद्ययन्त्रको साथमा प्रस्तुत गर्दै यसको लोकप्रियता बढाउने प्रयास गरिरहेका छन्। यसले परम्परागत सङ्गीतलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन सहयोग गरेको छ।