अहेबदेखि निर्देशकसम्म: डा. बस्नेतको यात्रामा राजनीति बन्यो ‘अन्तिम अवरोध’

काठमाडौं । कहिलेकाहीँ जीवनका कथा यस्ता हुन्छन्, जहाँ संघर्षले हरेक पाइला जित्दै जान्छ तर अन्तिम मोडमा पुगेर प्रणालीसँग हार मान्नुपर्छ। डा. ज्ञानबहादुर बस्नेतको ३७ वर्षे सेवा यात्रा त्यस्तै एउटा कथा हो इमानदार श्रम, निरन्तरता र समर्पणले बनेको, तर अन्त्यमा राजनीतिले रोकेको।

यो केवल एउटा व्यक्तिको कथा होइन; यो नेपालको प्रशासनिक संरचनाभित्रको एउटा गहिरो यथार्थ पनि हो।

दुर्गम गाउँबाट सुरु भएको सपना

ओखलढुङ्गाको गाम्नाङ्टारमा आजभन्दा केही दशकअघि त्यो ठाउँमा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अवस्था निकै कमजोर थियो। स्कुल सीमित, अवसर झनै सीमित। त्यहीँ हुर्किएका बस्नेतका लागि पढाइ नै चुनौती थियो । गाउँमै ७ कक्षासम्म पढाइ हुन्थ्यो, त्यसपछि पढ्नका लागि उनी छिमेकी जिल्ला रामेछापकाे साँघुुटारमा रहेकाेे हिमगंगा माविमा पुग्नुपर्‍यो।

३–४ घण्टाको पैदल यात्रा गरेर दैनिक आवतजावत सम्भव थिएन, त्यसैले नर्मदेश्वर महादेव मन्दिरमा रहेकाे पाटी नै उनी लगायतका केही दर्जन विद्यार्थीकाे नयाँ घर बन्यो। त्यहाँ उनले केवल पाठ्यपुस्तक मात्रै पढेनन्, जीवनका कठिन पाठहरू पनि सिके। सीमित स्रोत, आर्थिक अभाव र भौगोलिक कठिनाइबीच उनले आफ्नो लक्ष्य छाडेनन्।

विद्यालयमा दाेस्रराे हुन नपरेका उनले २०४० सालमा एसएलसी परीक्षा प्रथम श्रेणीमा पास गर्दै जिल्ला प्रथम हुनु केवल व्यक्तिगत उपलब्धि थिएन; त्यो विकट गाउँको सम्भावनाको प्रमाण पनि थियो।

त्यहीँबाट सुरु भएको उनको सपना स्पष्ट थियो । बिरामीको सेवा गर्ने।

‘झोला बोकेको स्वास्थ्यकर्मी’ बाट सुरु भएको यात्रा

डा. बस्नेतले आफ्नो करियर अहेब (HA) बाट सुरु गरे। त्यो समय स्वास्थ्य सेवा सहज थिएन । न पर्याप्त संरचना, न साधन। एक झोला, केही औषधि र सेवाभाव बोकेर उनी गाउँ–गाउँ पुग्थे।

उकाली–ओराली, हिलो–धुलो, घाम–पानी—यी सबै उनका दैनिक साथी थिए। कतिपय ठाउँमा बिरामीसम्म पुग्नै घण्टौँ लाग्थ्यो। तर उनी कहिल्यै पछि हटेनन्। त्यो समयको स्वास्थ्य सेवा केवल पेशा थिएन, त्यो एउटा सामाजिक जिम्मेवारी थियो।

उनको यही समर्पणले बिस्तारै उनलाई फरक बनायो। उनले केवल काम गरेनन्, कामको स्तर पनि उकास्दै लगे। अध्ययन, अनुभव र कार्यकुशलताले उनलाई क्रमशः माथिल्लो तहसम्म पुर्‍यायो।

प्रशासनिक उचाइ र फरक पहिचान

समयसँगै उनले स्वास्थ्य प्रशासनमा आफ्नो प्रभाव स्थापित गरे। कोशी प्रदेश को स्वास्थ्य क्षेत्रमा निर्देशकको जिम्मेवारीसम्म पुग्नु सामान्य कुरा थिएन।

एघारौँ तह (सह–सचिव) मा पुग्दा उनी स्वास्थ्य सेवातर्फका सीमित व्यक्तिमध्ये एक थिए। अझ महत्वपूर्ण कुरा—उनी त्यहाँ पुग्न कुनै राजनीतिक पहुँच वा भनसुनको सहारा लिएका थिएनन्। उनको उचाइ मेहनत, इमानदारी र निरन्तर अभ्यासको परिणाम थियो।

सहकर्मीहरूका लागि उनी एक कुशल प्रशासक मात्र होइन, मार्गदर्शक पनि थिए। स्वास्थ्य सेवा सुधार, व्यवस्थापन र प्रणालीगत काममा उनको योगदान उल्लेखनीय मानिन्छ।

महामारीको कठिन घडीमा ‘कमाण्ड’

२०७६/७७ सालतिर संसारलाई COVID-19 ले झकझक्यायो। नेपाल पनि त्यसबाट अछुतो रहन सकेन। स्वास्थ्य प्रणालीमाथि असाधारण दबाब आयो। यही समयमा मोरङ जिल्लाको स्वास्थ्य नेतृत्व बस्नेतको काँधमा थियो।

अक्सिजन अभाव, अस्पतालको बेड संकट, जनआतंक, व्यवस्थापनको चुनौती—यी सबै समस्याबीच उनले नेतृत्व सम्हाले। दिन–रात नभनी काम गर्ने, आवश्यक समन्वय गर्ने, स्रोत जुटाउने—यी सबै भूमिकामा उनी अग्रपंक्तिमा थिए।

त्यो समय उनका सहकर्मीहरू भन्छन्—“जब धेरै मानिस सुरक्षित दूरीमा थिए, बस्नेत जोखिमको बीचमा काम गरिरहेका थिए।” मोरङले महामारीको कठिन समय पार गर्न सक्नुमा उनको नेतृत्व महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

योग्यतामाथि राजनीति: सचिव पद किन टाढियो?

३७ वर्षे निष्कलंक सेवा, अनुभव, प्रशासनिक दक्षता—यी सबै हुँदाहुँदै पनि बस्नेत ‘सचिव’ बन्न सकेनन्।  किन? उत्तर सरल छ—राजनीति।

संघीय संरचनामा उच्च पदहरूमा नियुक्ति गर्दा केवल योग्यता हेर्ने चलन छैन भन्ने आरोप बारम्बार उठ्दै आएको छ। पहुँच, शक्ति केन्द्रसँगको सम्बन्ध र भागबण्डा—यी तत्वहरू निर्णायक बन्छन्। बस्नेतको हकमा पनि यस्तै भयो।  उनको अनुभव र क्षमता पर्याप्त हुँदाहुँदै पनि राजनीतिक समीकरणले उनलाई पछाडि पार्‍यो।

यो केवल व्यक्तिगत अन्याय मात्र होइन; यो प्रणालीगत समस्या हो। जहाँ योग्य मानिसहरू अवसरबाट वञ्चित हुन्छन् र प्रणालीले आफ्नै क्षमतामाथि प्रश्न उठाउँछ।

‘झुकेको छैन’ भन्ने विरासत

तर एउटा कुरा महत्त्वपूर्ण छ—बस्नेतले कहिल्यै सम्झौता गरेनन्। उनले न त राजनीतिक दबाब स्वीकार गरे, न त आफ्नो इमान्दारीसँग सम्झौता। उनको सम्पूर्ण करियर ‘स्वच्छ छवि’ को रूपमा चिनिन्छ।

आज उनी औपचारिक रूपमा अवकाशमा पुगेका छन्। तर उनको पहिचान पदसँग सीमित छैन। उनको योगदान, अनुभव र कार्यशैली अझै पनि स्वास्थ्य क्षेत्रका लागि सन्दर्भ बन्छ।

प्रणालीका लागि एउटा ऐना

डा. बस्नेतको कथा केवल प्रेरणादायी मात्र होइन, सोच्न बाध्य पार्ने पनि छ। यो कथा सोध्छ के नेपालमा अझै पनि योग्यता भन्दा राजनीति बलियो छ?  के इमानदारीले अन्तिम सफलता सुनिश्चित गर्न सक्दैन?  राज्यले आफ्ना उत्कृष्ट जनशक्ति गुमाइरहेको त छैन?

यी प्रश्नहरू केवल बस्नेतका लागि होइनन्; समग्र प्रणालीका लागि हुन्।

नयाँ पुस्ताका लागि सन्देश

उनको यात्रा नयाँ पुस्ताका लागि  संघर्ष बिना सफलता सम्भव छैन भन्ने स्पष्ट सन्देश हो । तर केवल संघर्षले मात्र सबै ढोका खोल्दैन, प्रणाली पनि न्यायपूर्ण हुनुपर्छ।

ओखलढुङ्गाको एउटा गाउँबाट सुरु भएको यो यात्रा कोशी प्रदेशको उच्च प्रशासनिक पदसम्म पुग्यो।
यो आफैंमा ठूलो उपलब्धि हो।

डा. ज्ञानबहादुर बस्नेतले ‘सचिव’ पद पाएनन्, तर उनले एउटा ठूलो कुरा पाए—विश्वास। सहकर्मीको विश्वास, जनताको विश्वास र आफ्नो कामप्रतिको गर्व।

राजनीतिले उनलाई एउटा पदबाट रोक्यो होला, तर इतिहासले उनलाई रोक्ने छैन। उनको नाम सधैँ एउटा इमानदार प्रशासक, समर्पित स्वास्थ्यकर्मी र संघर्षशील व्यक्तित्वका रूपमा सम्झिइनेछ।

उनको यात्रा एउटा प्रश्न पनि हो— राज्यले आफ्ना योग्य मानिसहरूलाई कहिले न्याय दिन्छ?