स्याङ्जामा ‘एक सामुदायिक वन–एक पोखरी’, ३४ पोखरीले जोगाउँदै पानीका मुहान

स्याङ्जा । कुनै समय जंगलको माथिल्लो भागमा पानीका मुहान भेटिन्थे, तलका बस्तीमा धाराहरू चल्थे । तर पछिल्ला वर्षमा अवस्था फेरिँदै गएको छ । पानी पर्ने समय र प्रकृतिमा आएको परिवर्तनसँगै वन क्षेत्रका मुहान सुक्दै जान थालेका छन् । कतिपय ठाउँमा गर्मीयाम सुरु नहुँदै पानीको संकट देखिन थालेको छ ।

यही संकटलाई रोक्ने प्रयासस्वरूप स्याङ्जामा ‘एक सामुदायिक वन–एक पोखरी’ अभियान अघि बढाइएको छ । अभियानअन्तर्गत चालु आर्थिक वर्षमा जिल्लाका सात सामुदायिक वनमा सात वटा रिचार्ज पोखरी निर्माण गरिएको छ ।

वनको माथिल्लो तथा बीच भागमा वर्षाको पानी संकलन गरी जमिनभित्र पठाउने उद्देश्यले बनाइएका यी पोखरीले तल्लो क्षेत्रमा रहेका पानीका मुहानलाई पुनर्जीवित गर्न सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

डिभिजन वन कार्यालय स्याङ्जाका वन अधिकृत अम्मरबहादुर पराजुलीका अनुसार चालु आर्थिक वर्षमा सात वटा पोखरी थपिएसँगै जिल्लाका सामुदायिक वनमा रिचार्ज पोखरीको संख्या ३४ पुगेको छ ।

‘स्याङ्जाका विभिन्न २७ वटा सामुदायिक वनभित्र गत वर्षहरूमा २७ वटा रिचार्ज पोखरी निर्माण भइसकेका थिए,’ पराजुलीले भने, ‘चालु आर्थिक वर्षमा सात वटा सामुदायिक वनमा सात वटा पोखरी निर्माण गरेसँगै जिल्लामा ३४ वटा रिचार्ज पोखरी निर्माण भएका छन्।’

माथि पानी थाम्ने, तल मुहान बचाउने

रिचार्ज पोखरीको अवधारणा सामान्य पोखरीभन्दा केही फरक छ । यसको मुख्य उद्देश्य लामो समयसम्म पानी जम्मा गरेर राख्नु मात्र होइन, वर्षाको पानीलाई जमिनभित्र सोसिन सहयोग गर्नु हो ।

वनको माथिल्लो भागमा वर्षाको पानी जम्मा भएपछि विस्तारै जमिनमा सोसिन्छ । त्यसले भूमिगत पानीको पुनर्भरणमा सहयोग गर्छ । यसको प्रभाव तल्लो क्षेत्रमा रहेका पानीका मुहानमा पर्न सक्छ ।

पछिल्ला वर्षमा खोलाखोल्सी तथा प्राकृतिक पानीका स्रोत सुक्दै गएकाले वन क्षेत्रमै पानी संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको वन अधिकारीहरू बताउँछन् ।

स्याङ्जामा यही सोचअनुसार पाँच आर्थिक वर्षदेखि पोखरी निर्माणलाई अभियानकै रूपमा अघि बढाइएको हो ।

आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा चार वटा, २०७९/८० मा आठ वटा, २०८०/८१ मा १२ वटा, २०८१/८२ मा तीन वटा र २०८२/८३ मा सात वटा रिचार्ज पोखरी निर्माण गरिएको छ ।

यसरी पाँच आर्थिक वर्षमा मात्रै ३४ वटा पोखरी निर्माण भएका छन् ।

पोखरीले वन्यजन्तुलाई पनि राहत

जंगलमा पानीको अभाव हुँदा सबैभन्दा पहिले प्रभावित हुनेमध्ये वन्यजन्तु पनि पर्छन् ।

वनभित्र पर्याप्त पानी नहुँदा वन्यजन्तु पानीको खोजीमा बस्ती तथा खेतबारीतर्फ पस्ने गरेका घटना बढिरहेका छन् । यसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वको जोखिम बढाउने गरेको छ ।

वन क्षेत्रमै पानीको स्रोत उपलब्ध गराउन सके वन्यजन्तुलाई पानी खोज्दै गाउँ पस्नुपर्ने अवस्था केही हदसम्म घटाउन सकिने वन कार्यालयको विश्वास छ ।

वन अधिकृत पराजुलीका अनुसार रिचार्ज पोखरीले वन्यजन्तुलाई पानी उपलब्ध गराउने भएकाले यसको अर्को महत्वपूर्ण उपयोग वन्यजन्तु व्यवस्थापनमा पनि छ ।

जंगलभित्र पानी पाएपछि वन्यजन्तु बस्ती नजिक आउने सम्भावना कम हुने र मानिस तथा वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्व घटाउन सहयोग पुग्ने उनको भनाइ छ ।

जथाभावी सडकले सुक्दैछन् मुहान

पानीका स्रोत सुक्नुको कारण वर्षाको अनियमितता मात्र होइन । पछिल्ला वर्षमा जथाभावी सडक निर्माण गर्दा प्राकृतिक जलप्रवाह तथा पानी पुनर्भरण हुने क्षेत्रसमेत प्रभावित भएको वन अधिकारीहरूको भनाइ छ ।

डाँडाकाँडामा डोजर चलाएर सडक निर्माण गर्दा जमिनको प्राकृतिक संरचना बिग्रने, पानी सोसिने ठाउँमा असर पर्ने र वर्षाको पानी तीव्र गतिमा बगेर जाने अवस्था सिर्जना हुन्छ ।

यसले दीर्घकालमा भूमिगत पानीको स्रोतमा असर पुर्‍याउन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा माथिल्लो क्षेत्रमा रिचार्ज पोखरी निर्माण गर्नु पानी संरक्षणको एउटा व्यावहारिक उपाय हुन सक्ने देखिएको छ ।

तर पोखरी निर्माण मात्रै पर्याप्त नभएको विज्ञहरूको धारणा छ । पानीका मुहान जोगाउन वन संरक्षण, भू–उपयोग व्यवस्थापन, सडक निर्माणमा सावधानी र वर्षाको पानी संकलनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।

सिंचाइदेखि पशुचौपायासम्म उपयोग

ज्यानेघारी महिला सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहकी अध्यक्ष सीता गोदारका अनुसार रिचार्ज पोखरीले वन क्षेत्रको पानीको स्रोत संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याउनुका साथै स्थानीय समुदायका लागि समेत उपयोगी बन्न सक्छ ।

‘माथिल्लो भागमा रिचार्ज पोखरी हुँदा तल्लो तटीय क्षेत्रमा पानीका स्रोत दिगो हुने, वन्यजन्तु तथा चरनका लागि लगिएका पशुचौपायालाई पानी खुवाउन सहज हुने र आवश्यक परेको खण्डमा सिँचाइका लागि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ,’ उनले भनिन् ।

पोखरी निर्माणपछि वन क्षेत्रको सौन्दर्यसमेत बढेको उनको भनाइ छ ।

अर्थात् एउटा सानो पोखरीले एकैपटक धेरै काम गर्न सक्छ—वर्षाको पानी थाम्ने, जमिनमा पानी पठाउने, मुहान जोगाउने, वन्यजन्तुलाई पानी दिने, पशुचौपायाको आवश्यकता पूरा गर्ने र आवश्यक परे खेतीका लागि पानी उपलब्ध गराउने ।

प्रतिपोखरी एक लाख रुपैयाँ

डिभिजन वन कार्यालय स्याङ्जाले एउटा रिचार्ज पोखरी निर्माणका लागि एक लाख रुपैयाँ उपलब्ध गराउँदै आएको छ ।

सरकारी लगानीसँगै सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको सहभागितामा पोखरी निर्माण हुँदै आएका छन् ।

सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहको सहभागिता यस अभियानको महत्वपूर्ण पक्ष हो । वनको संरक्षण र व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी समुदायसँग रहेकाले पानी संरक्षणको काममा पनि समुदायलाई प्रत्यक्ष जोडिएको छ ।

यसले पोखरी निर्माणपछि त्यसको संरक्षण र नियमित व्यवस्थापनमा समेत स्थानीयको भूमिका रहने वातावरण बनाएको छ ।

३४ बाट अझै धेरै पोखरीको लक्ष्य

स्याङ्जामा अहिले ३४ वटा सामुदायिक वनमा ३४ वटा रिचार्ज पोखरी निर्माण भइसकेका छन् । तर जिल्लाका सबै सामुदायिक वनमा यस्ता पोखरी निर्माण भएका छैनन् ।

त्यसैले आगामी वर्षमा अन्य सामुदायिक वनमा पनि अभियान विस्तार गर्ने तयारी छ ।

वन अधिकृत पराजुलीले आगामी दिनमा पनि यस्तै प्रकृतिका रिचार्ज पोखरी निर्माणलाई निरन्तरता दिइने बताए ।

पानीका मुहान जोगाउने विषय अब केवल वातावरण संरक्षणको विषय रहेन । यसले कृषि, पशुपालन, वन्यजन्तु संरक्षण र स्थानीय बस्तीको जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ ।

वर्षाको पानी परेको बेला त्यसलाई बगेर जान नदिई जमिनमा पठाउने सानो प्रयासले भविष्यमा ठूलो पानी संकट टार्न मद्दत गर्न सक्छ ।

स्याङ्जाको ‘एक सामुदायिक वन–एक पोखरी’ अभियान यही सन्देश बोकेको स्थानीय अभ्यास बनेको छ ।

जंगलको माथि एउटा पोखरी, तल एउटा मुहान र त्यससँग जोडिएका सयौँ जीवन—पानी जोगाउने यही सानो प्रयास भोलिको ठूलो संकट रोक्ने आधार बन्न सक्छ।