आगोले सोधिरहेको प्रश्न : प्रेम आचार्यदेखि गणेश, विवेक र अश्विनसम्म किन दोहोरिँदै छन् आत्मदाहका घटना ?

काठमाडौं । विसं २०७९ माघ १० गते। नयाँ बानेश्वरस्थित संघीय संसद् भवनअगाडि एक युवकले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर आगो लगाए। उनी थिए– इलामका प्रेमप्रसाद आचार्य। केही घण्टापछि उपचारका क्रममा उनको मृत्यु भयो। मर्नुअघि उनले सामाजिक सञ्जालमा लेखेको लामो सन्देशले देशभर तरंग ल्यायो। उनले आफ्नो मृत्यु व्यक्तिगत निर्णय मात्र नभई भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, आर्थिक अन्याय र राज्यको बेवास्ताविरुद्धको अन्तिम प्रतिरोध भएको बताएका थिए।

त्यसयता धेरैले प्रश्न गरे– के प्रेम आचार्य अन्तिम व्यक्ति थिए? तर, दुई वर्ष पनि नबित्दै नेपालले फेरि उस्तै पीडादायी दृश्यहरू देखिरहेको छ।

असार २५ गते काठमाडौंको त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभागअगाडि मुगुका गणेश नेपालीले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर आगो लगाए। उपचारका क्रममा उनको मृत्यु भयो।

असार २६ गते सर्लाहीका विवेक मण्डलले आफ्नै शरीरमा आगो लगाए। विज्ञान विषयमा स्नातकोत्तर गरेका उनी अहिले पनि जीवन र मृत्युबीच संघर्ष गरिरहेका छन्।

असार २७ गते काठमाडौंको बुद्धनगरमा अश्विन राउतले आफ्नै घरमा आत्मदाहको प्रयास गरे। उनको पनि उपचारका क्रममा मृत्यु भयो।

केवल तीन दिनको अन्तरमा तीनवटा आत्मदाहका घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ । नेपालमा आखिर किन आत्मदाह विरोधको अन्तिम भाषा बन्दै गएको छ?

प्रेम आचार्यले उठाएको प्रश्न अझै बाँकी छ

प्रेम आचार्यको मृत्युले तत्कालीन सरकारलाई झस्काएको थियो। संसद्मा बहस भयो। सरकारले छानबिन गर्ने, नागरिकको गुनासो सुन्ने र आत्मदाहका कारणबारे अध्ययन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो। तर, आज दुई वर्षपछि पनि नागरिकको असन्तुष्टि, बेरोजगारी, आर्थिक संकट र सार्वजनिक निकायप्रतिको अविश्वास उस्तै देखिन्छ।

त्यसैले प्रेम आचार्यको मृत्यु एउटा इतिहास मात्र होइन, अझै उत्तर नपाएको प्रश्न बनेर बाँचेको छ।

गणेश नेपाली : एउटा ह्विल लक कि प्रणालीको कठोरता ?

गणेश नेपाली पठाओ चलाएर परिवार पालिरहेका थिए। राहदानी विभागअगाडि मोटरसाइकल पार्किङका विषयमा नगर प्रहरीसँग विवाद भयो।

त्यसपछि मोटरसाइकलमा ह्विल लक लगाइयो। केही समयपछि उनले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर आगो लगाए। यो घटनापछि सामाजिक सञ्जाल विभाजित भयो। कसैले नगर प्रहरीको व्यवहारलाई दोष दिए, कसैले व्यक्तिगत आवेग भने।

तर एउटा तथ्य भने स्पष्ट छ । यदि एउटा सामान्य विवादले मानिसलाई आत्मदाहसम्म पुर्‍याउँछ भने त्यो व्यक्तिको मनमा धेरै अघिदेखि पीडा थुप्रिएको हुनुपर्छ।

राज्यले अहिले छानबिन गरिरहेको छ । तर त्यो छानबिनभन्दा ठूलो प्रश्न नागरिकको मनमा छ । हाम्रो सार्वजनिक सेवा प्रणाली अझै पनि नागरिकमैत्री बन्न सकेको छ?

विवेक मण्डल : डिग्री थियो, जागिर थिएन

सर्लाहीका विवेक मण्डल विज्ञान विषयमा स्नातकोत्तर गरेका युवक हुन्। तीन वर्ष करार शिक्षक बने। जागिर छाडे। पछि धेरै ठाउँमा आवेदन दिए। लिखित परीक्षा पास गरे। तर अन्तर्वार्तामा सफल भएनन्।

परिवारका अनुसार उनी बेरोजगारी र आर्थिक समस्याले निराश थिए। उनी अहिले ८५ प्रतिशत शरीर जलेको अवस्थामा अस्पतालमा छन्। यो घटनाले अर्को ठूलो प्रश्न उठाउँछ ।नेपालमा पढाइ सकेपछि युवाले भविष्य कहाँ देख्ने?

अश्विन राउत : सबै कुरा भएको मान्छे पनि किन हार्छ?

अश्विन राउत व्यवसायी थिए। घर थियो। परिवार थियो। व्यापार थियो। तर उनले आफ्नै घरमा आगो लगाए।

यस घटनाको कारण अझै खुलेको छैन। यसले के देखाउँछ भने आत्मदाह केवल गरिबीको परिणाम मात्र होइन। धेरै पटक मानिस भित्रभित्रै यति धेरै पीडामा हुन्छ कि बाहिरबाट उसको अवस्था सामान्य देखिन्छ।

यी चार घटनामा समानता के ?

प्रेम आचार्य, गणेश नेपाली, विवेक मण्डल र अश्विन राउत चार फरक व्यक्ति। चार फरक ठाउँ। चार फरक पृष्ठभूमि। तर एउटा समान कुरा देखिन्छ ।सबैले अन्तिम विकल्पका रूपमा आगो रोजे।

यसको अर्थ उनीहरूले आफ्नो पीडा सुनिने कुनै अर्को ढोका देखेनन्।

के बेरोजगारी मात्रै कारण हो?

होइन। बेरोजगारी एउटा कारण हो। तर त्यससँगै जोडिएका छन् । आर्थिक असुरक्षा,ऋणको बोझ, सामाजिक दबाब, सार्वजनिक निकायसँगको तनाव, मानसिक स्वास्थ्य समस्या, भविष्यप्रतिको निराशा, राज्यप्रतिको अविश्वास यी सबै मिलेर मानिसलाई चरम निर्णयतर्फ धकेल्न सक्छन्।

आत्मदाह किन?

सामान्य आत्महत्याभन्दा आत्मदाह फरक हुन्छ। यो केवल मृत्यु रोज्नु मात्र होइन। धेरै अवस्थामा यो समाज र राज्यलाई अन्तिम पटक झकझक्याउने प्रयास पनि हुन्छ। त्यसैले संसारभर आत्मदाहलाई चरम विरोधको माध्यमका रूपमा पनि हेरिन्छ।

तर यसको अर्थ हरेक आत्मदाह एउटै कारणले हुन्छ भन्ने होइन। प्रत्येक घटनाको पृष्ठभूमि फरक हुन्छ र त्यसको निष्पक्ष अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।

राज्यले के सिक्यो?

प्रेम आचार्यपछि सुधारका धेरै प्रतिबद्धता आए। गणेश नेपालीपछि महानगरले राहत घोषणा गर्‍यो। छानबिन समिति बनाइयो। तर प्रश्न उही छ, घटना भएपछि समिति बनाउने कि घटना हुनै नदिने व्यवस्था गर्ने?

नागरिकले अपमानित भएको महसुस गर्दा तुरुन्त सुन्ने संयन्त्र कहाँ छ? बेरोजगार युवाका लागि आशा दिने नीति कहाँ छ? मानसिक स्वास्थ्य सेवा गाउँसम्म पुगेको छ? यी प्रश्नको उत्तर अझै स्पष्ट रुपमा काेहीसँग छैन।

समाज पनि जिम्मेवार छ

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला छलफल अझै कम छ।  धेरैले पीडा लुकाउँछन्। सहयोग माग्न लाज मान्छन्। समस्या सुनिदिने संस्कृतिभन्दा आलोचना गर्ने संस्कृतिले बढी ठाउँ पाएको छ।  कहिलेकाहीँ सामाजिक सञ्जालले पीडितलाई अझै एक्लो बनाइदिन्छ।

अब के गर्ने?

यदि यी घटनालाई केवल समाचार बनाएर बिर्सियौं भने फेरि अर्को प्रेम, अर्को गणेश, अर्को विवेक वा अर्को अश्विन जन्मिन सक्छ। राज्यले नागरिकसँग गर्ने व्यवहारलाई थप मानवीय बनाउनुपर्छ।

रोजगारी सिर्जना, मानसिक स्वास्थ्य सेवा विस्तार, सार्वजनिक निकायको जवाफदेहिता र नागरिकको गुनासो तत्काल सुनिने संयन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ।

परिवार र समाजले पनि मानसिक तनावमा रहेका व्यक्तिलाई समयमै साथ दिन सिक्नुपर्छ।

आगो निभ्यो, प्रश्न बाँकी छ

प्रेम आचार्यको शरीरमा लागेको आगो निभ्यो। गणेश नेपालीको आगो पनि निभ्यो। विवेक मण्डल अस्पतालको शय्यामा जीवनसँग जुधिरहेका छन्। अश्विन राउत पनि अब यो संसारमा छैनन्। तर उनीहरूको आगोले उठाएका प्रश्न अझै निभेका छैनन्।

जबसम्म एउटा नागरिकले आफ्नो पीडा सुनाउने सुरक्षित बाटो भेट्दैन, जबसम्म सम्मानजनक जीवनको आशा बलियो हुँदैन, तबसम्म आत्मदाहका घटनालाई केवल व्यक्तिगत निर्णय भनेर पन्छाउन सकिँदैन।

यी चार घटनाले राज्य, समाज र हामी सबैलाई एउटै प्रश्न सोधिरहेका छन् । के हामी नागरिकको पीडा सुन्न तयार छौं, कि अर्को आगो बल्न पर्खिरहेका छौं?