डिजिटल भीडमा हराउँदै हस्तनिर्मित नागचित्र, ७३ वर्षीया चेतकुमारीको कुचीमा जीवित छ परम्परा

भक्तपुर । नागपञ्चमी नजिकिँदै गर्दा बजारमा मेसिनबाट छापिएका रंगीचंगी नागका पोस्टरको चहलपहल बढेको छ। केही क्षणमै सयौँ प्रति तयार हुने यस्ता पोस्टरका बीच भक्तपुरकी ७३ वर्षीया चेतकुमारी चित्रकार भने अझै आफ्नै हातले नागका परम्परागत चित्र बनाइरहेकी छन्।

भक्तपुरको याँछेस्थित नवदुर्गाको थछेंमा उनको कुची चलिरहेको छ। अगाडि नागको चित्र छ भने छेउमा परम्परागत विधिबाट तयार पारिएका रङ छन्। डिजिटल प्रविधिले चित्र बनाउने र छाप्ने काम सहज बनाइरहेको समयमा चेतकुमारीका लागि नागचित्र बनाउनु केवल कला सिर्जना गर्नु होइन, पुस्तौँदेखि चलिआएको संस्कृति जोगाउनु पनि हो।

२०१० सालमा जन्मिएकी चेतकुमारीले २१ वर्षको उमेरदेखि देवीदेवता र नागका मौलिक चित्र बनाउन थालेकी हुन्। नवदुर्गा गणका मुकुन्डा बनाउने पूर्ण चित्रकारसँग विवाह गरेर आएपछि ससुराको आग्रहमा उनले पुस्तैनी कलालाई निरन्तरता दिएकी थिइन्। त्यसयता पाँच दशकभन्दा बढी समय उनले यही कलामा बिताइसकेकी छन्।

मेसिनका पोस्टरबीच हातको चित्र

नेवा: समुदायमा नागपञ्चमीका दिन घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँसेर पूजा गर्ने पुरानो परम्परा छ। नागको पूजा गर्दा सर्प तथा विषालु जीवबाट जोगिनुका साथै चट्याङ र आगलागीजस्ता विपत्तिबाट समेत रक्षा हुने जनविश्वास रहिआएको छ।

त्यही धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको नागचित्र अहिले भने मेसिनबाट छापिएका तयारी पोस्टरका कारण ओझेलमा पर्दै गएको छ।

चेतकुमारीले पहिले काठको ब्लक प्रयोग गरेर कागजमा हातैले नाग तथा देवीदेवताका चित्र छाप्थिन्। चित्रमा रङ भर्न प्राकृतिक तथा परम्परागत विधिबाट तयार पारिएका रङ प्रयोग गरिन्थ्यो।

तर पछिल्लो करिब १५ वर्षयता बजारमा मेसिनबाट छापिएका तयारी पोस्टर सहज रूपमा उपलब्ध हुन थालेपछि हस्तनिर्मित चित्रको माग घट्दै गएको उनको अनुभव छ। सस्तो, छिटो र सजिलै पाइने मेसिनबाट छापिएका पोस्टरले हातले बनाइने मौलिक चित्रको बजार साँघुरो बनाएको छ।

उमेर बढ्दै जाँदा पहिलेझैँ हातले काम गर्न कठिन भएपछि चेतकुमारीले प्रविधिलाई समेत आफ्नो कलासँग जोड्न थालेकी छन्। अहिले देवीदेवताका तस्बिर कम्प्युटरबाट कालो–सेतो छपाइ गराएर त्यसमा आफ्नै हातले रङ भर्छिन्। रङ भने सकेसम्म परम्परागत विधिबाट आफैँ तयार पार्छिन्।

उनका लागि प्रविधि परम्पराको विकल्प बनेको छैन, बरु परम्परालाई निरन्तरता दिने माध्यम बनेको छ।

नागपञ्चमीपछि सुरु हुन्छ अर्को पर्वको तयारी

चेतकुमारीको कला नागपञ्चमीका लागि नागचित्र बनाउनुमै सीमित छैन। एउटा पर्व सकिन नपाउँदै उनको हात अर्को पर्वका लागि तयारीमा जुट्छ।

नागपञ्चमीपछि गाईजात्राका लागि आवश्यक चित्र तथा सामग्री तयार हुन्छ। चथापूजाका लागि गणेशका मूर्ति तथा चित्र तयार पारिन्छन्। दसैँमा देवीदेवताका चित्रमा रङ भर्ने काम सुरु हुन्छ भने दसैँ सकिएलगत्तै तिहारका लागि लक्ष्मीका चित्र तयार पार्ने समय आउँछ।

यसरी उनका हात वर्षभरि नै कुनै न कुनै पर्व, संस्कृति र परम्परासँग जोडिएका हुन्छन्।

उनले बनाउने चित्रमा रङ र आकृति मात्र हुँदैन। त्यसमा नेवा: समुदायको धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक अभ्यास र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सीपसमेत जोडिएको हुन्छ।

‘चित्र मात्र होइन, हाम्रो परम्परा हो’

बजारमा मेसिनबाट छापिएका आकर्षक पोस्टर आए पनि हातले बनाएको चित्रको मौलिकता र सांस्कृतिक मूल्य फरक हुने चेतकुमारीको बुझाइ छ।

दशकौँदेखि गर्दै आएको कामलाई उनले केवल जीविकोपार्जनको माध्यमका रूपमा हेरेकी छैनन्। ससुराको आग्रहमा सुरु भएको काम विस्तारै उनको जीवनको अभिन्न हिस्सा बनेको छ। जिम्मेवारीका रूपमा सुरु गरेको काम पछि उनको रुचि र पहिचान बनेको हो।

त्यसैले बजार घटे पनि उनले आफ्नो कला छाडेकी छैनन्। हरेक वर्ष नागपञ्चमी आउँदा उनी फेरि नागका चित्र बनाउन थाल्छिन्। मेसिनबाट बनेका पोस्टरले बजार ढाकिरहँदा पनि आफ्नै हातले मौलिक चित्र तयार पारेर परम्पराको धागो नटुटोस् भन्ने उनको प्रयास छ।

bचेतकुमारीको चिन्ता बजारको कमीभन्दा पनि आफूले पाँच दशकभन्दा बढी समय लगाएर सिकेको सीप आफूपछि कसले सम्हाल्छ भन्नेमा छ।

परिवारका नयाँ पुस्ताले यो काममा खासै चासो नदेखाएको उनको अनुभव छ। नयाँ पुस्ताको प्राथमिकता परिवर्तन हुँदै जानु र डिजिटल प्रविधिले हातको श्रमलाई विस्थापित गर्नुले यस्ता मौलिक सीप हराउने जोखिम बढेको छ।

उनीपछि नागका मौलिक चित्र कसले बनाउने? रङ घोट्ने परम्परा कसले धान्ने? काठको ब्लकबाट हातैले चित्र छाप्ने सीप कसले सिक्ने? चेतकुमारीका लागि यी प्रश्न झन् गम्भीर बन्दै गएका छन्।

उनको कुची रोकिएपछि एउटा कलाकारको काम मात्र रोकिने छैन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको एउटा सांस्कृतिक सीप पनि हराउने जोखिम छ।

प्रविधिको युगमा परम्पराको उज्यालो

डिजिटल प्रविधिले चित्र बनाउन र छाप्न सहज बनाएको छ। केही क्षणमै डिजाइन तयार हुन्छ र मेसिनबाट सयौँ प्रति निकाल्न सकिन्छ। तर चेतकुमारीको हातबाट तयार हुने एउटा चित्रमा समय, श्रम, सीप र पुस्तौँको अनुभव मिसिएको हुन्छ।

आज उनका हातमा पहिलेको जस्तो बल छैन। आँखाले पनि लामो समयसम्म सूक्ष्म काम गर्न सहज मान्दैनन्। तर नागपञ्चमी आउँदा उनको उत्साह भने अझै उस्तै छ।

हरेक वर्ष नागको चित्र बनाउनु उनका लागि एउटा काम पूरा गर्नु मात्र होइन, आफ्नो जीवनसँग जोडिएको परम्परालाई अर्को एक वर्षसम्म जीवित राख्नु हो।

त्यसैले डिजिटल पोस्टरको भीडमा चेतकुमारीको हातले रंगिएको एउटा नागचित्र आफैँमा सांस्कृतिक दस्तावेज बनेको छ।

उनको कुची चलिरहेसम्म एउटा परम्परा पनि चलिरहेकै छ। तर प्रश्न अझै उस्तै छ—चेतकुमारीपछि त्यो कुची कसले समात्ने?

यस्ता मौलिक कला जोगाउन ज्येष्ठ कलाकारको सीप अभिलेखीकरण गर्ने, नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र हस्तनिर्मित कलाका लागि बजार सिर्जना गर्ने प्रयास आवश्यक देखिन्छ। त्यसो हुन सके डिजिटल युगको तीव्र परिवर्तनबीच पनि पुस्तौँ पुरानो नेपाली हस्तकला र संस्कृति हराउनबाट जोगाउन सकिन्छ।