मेलम्चीमा नेपाली सेना यसरी बने महानायक

काठमाडाैं, सेनानी प्रेम हमाल टीभी हेर्दै थिए। कुनै भीषण युद्ध सम्झाउने गरी जमिन थर्कियो। उनी ब्यारेकबाहिर दगुरे। वैशाख १२ गते शनिबार। बिदाको दिन ड्युटीका सेनाबाहेक अधिकांश अनौपचारिक सादा पोसाकमा थिए। ब्यारेकसँगै जोडिएका घरहरूमा नौजवानका परिवारसमेत बसेका थिए। तासका पत्ती ढलेझैं वरिपरिका सबै घर गल्र्यामगुर्लुम ढले। जताततै धुलो उड्न थाल्यो। ग्यास पड्किएर, तेल सल्किएर जहीँतहीँ आगो लाग्न थाल्यो। महाभूकम्पको एक मिनेट नबित्दै पहाडको यो सुन्दर बजार मेलम्चीको जमिन–आकाश कुइरीमण्डल धुवाँले भरिइसकेको थियो। अाजकाे कान्तिपुर दैनिकमा वसन्त बस्नेत लेख्छन् –भीमकाली गुल्मका लेसनायक पुष्प बस्नेत चेकपोस्टमा तैनाथ थिए। जब आफ्नै अगाडि आफ्नो परिवारसमेत बसेको घर लडेको देखे, तुरुन्तै ढले। ढलिसकेको घरबाट एक–एक गर्दै सबै परिवार जीवितै निकाल्न सफल भए भीमकाली गुल्मका गुल्मपति हमाल, लेफ्टिनेन्ट हुमानसिं कुँवर र तैनाथ जवानहरू। यो सबै काम पाँच मिनेटभित्र सफल भएको थियो। देख्नेहरू भन्छन्, घर यस्तरी ढलेको थियो, एक मिनेटमात्रै अरू ढिला भएको भए कोही पनि बाँच्दैनथ्यो। ध्वस्त घरबाट निस्केर श्रीमतीले ब्यारेकमा सम्हाल्न आउँदा लेसनायक बस्नेत अचेत नै थिए। आफ्ना जहानबच्चा बाँचेका होलान् पत्याउनै सकिरहेका थिएनन्। हमाल र कुँवरसामु अवाक् भए। झुरुप्पै घेरेर आदेश पर्खिरहेका ५ सय जवानसामु हमाल कराए, ‘जोजो जस्तो ड्रेसमा छौ, बजारतिर कुदिहाल। आज बन्दुक बोक्नु पर्दैन। हेल्मेट लगाएर जाऊ, गइहाल।’ निमेषभरमा तीन दिशाका लागि तीनवटा टोली छुट्टयाए। पहिलो टोली, तल्तिरको बजारतिर तैनाथ भयो। दोस्रो टोली, ब्यारेकमास्तिरको सार्कीगाउँ खटाए। तेस्रो टोली, बजारको माथिल्लो भाग दगुर्‍यो। तेस्रो टोलीको नेतृत्व उनी आफैंले गरे। कमान्डरहरूलाई १०–११ जवानका सहायक टोलीहरू बनाएर साना समूहमा विभाजित भई उद्धार गर्नु भन्ने सन्देश बाटैबाट दिए। भूकम्पको धक्का एकपछि अर्को गइरहेको थियो। मेलम्ची र छिमेकी गाउँका कति मानिस पुरिए, कुनै अनुमान थिएन। महाभूकम्पमा सर्वाधिक क्षतिग्रस्त सिन्धुपाल्चोक नै बन्न पुग्यो। त्यसमा पनि क्षेत्र नं ३, जहाँ मेलम्ची बजार थियो। बाँचेकाहरू भाग्ने कि के गर्ने दोधारमा थिए। आफ्नो अगाडि परिवार पुरिएको छ, कसरी भाग्न सक्नु? सेना कराउँदै धकेल्दै आयो, ‘मर्ने मरिगए। खुला ठाउँमा भाग।’ अनिमात्रै स्थानीयवासी दगुर्न थाले। उद्धार टोलीको सामान्य सिद्धान्तले भन्छ– भूकम्प जाँदाजाँदै अग्ला घरहरूमुनि उद्धार नथाल्नु। धक्का रोकिएपछि मात्रै जानु। ‘चेन अफ कमान्ड’ भन्दा दायाँबायाँ नगर्ने सेनाको आधारभूत मान्यताले भन्छ– अरू सबै कुरा तपसिल हुन्। आदेशको खुरुखुरु पालना गर्नु। त्यो दिन मेलम्चीको सेनाले दुवै ‘सिद्धान्त’ को उल्लंघन गर्‍यो। ‘भित्र च्यापिएकाहरू बचाऊ बचाऊ भन्दै गुहार मागिरहेका छन्। कसैको त हातबाहेक सबै पुरिएको देखिन्छ,’ हमाल त्यो दिनको कहालीलाग्दो वर्णन गर्छन्, ‘यस्तो बेला कसरी मन थामिन्छ? हामी त भुइँचालो जाँदाजाँदै भित्र छिरेर मान्छे निकाल्न थाल्यौं।’ कसैगरी आफू पुरिइहाले अर्को उद्धार टोलीलाई सूचना दिइहाल्नु भनेर हमालले एक जवानलाई बाहिर राखे। आफू घरभित्र गए। स्थानीय पत्रकार बालचन्द्र सापकोटाको भनाइमा, त्यत्रो भुइँचालोमा सेनाले त्यति छिटो उद्धार गर्न सक्ला भनेर कल्पनासम्म पनि थिएन। खण्डहर भइसकेको मेलम्ची बजारमा बिहीबार दिउँसो भेटिएका सापकोटाले एक महिनाअघिको विपत् सम्झे, ‘मेजर हमाल र लप्टन कुँवर भुइँचालो जाँदा सेना लिएर कराउँदै कुदिरहेका थिए। घर हल्लिएको हल्लियै थियो। उनीहरू भने भित्र पस्दै मान्छे निकालिरहेका थिए।’ मेलम्ची खानेपानी र इटालीको संस्था कोअपरेटिभ मुरातोरी सेमेन्तेस्ती द रेभा (सीएमसी) ले सेनालाई डोजर, गाडीलगायत दिएर बिरामी ओसार्न, बाटो खोल्न सघाए। सेनाले तुरुन्तै उद्धारका लागि स्थानीय गाडीहरू मागे। नमान्ने गाडीवालालाई हकार्दै बरु पेट्रोल हालिदिने वचन दिए। सयभन्दा बढी सानाठूला पहिरो गइसकेका थिए, गाउँ र बजारका सडकमा। उनीहरूले स्थानीय चालक र युवाको सहयोगमा एकपछि अर्को ट्रयाक खोल्दै गए। बाटो खोल्न एक्स्काभेटर मागे। त्यसलाई अनुगमन गर्न स्थानीय व्यवसायीहरूको नेतृत्वमा तुरुन्त ‘डोजर परिचालन कमिटी’ बनाइदिए। बाटो खुल्नेबित्तिकै घाइते र सुत्केरी ह्वारह्वार्ती अस्पताल झर्न थाले। गाडी नपुग्ने दुर्गम भेगका लागि हेलिकप्टर पठाए। केही नेताहरूले आफ्नो प्राथमिकतामा हेलिकप्टर पठाउन खोजेका थिए। त्यसलाई उनीहरूले अस्वीकार गरे। स्थानीयसँग मिलेर क्षतिको आकलन गरे। बढी घाइते भएको क्षेत्रमा हेलिकोप्टर गयो। स्थानीयले नै हेलिप्याड बनाए। सेनाको हेलिकोप्टरमा चढेर उनीहरूले बाटो देखाए। भोलिपल्ट, १३ गते बिहान पत्याउनै गाह्रो पर्ने घटना घट्यो। मिर्मिरे हुन नपाउँदै सेना उद्धारमा खटिइसकेको थियो। भत्किएको घरभित्र केही संकेत पाएर हवल्दार कुलदेव गौतम जवानहरूसँगै छिर्न खोजे। माथिबाट गारो गल्र्याम्म खस्यो। उनीहरू मुस्किलले जोगिए। त्यसपछि पुरिएको भाग खोतल्न थाले। एउटा हात उज्याएको अवस्थामा धुलोभित्र देखियो। गौतमले हात छामे, त्यसमा जीवनको न्यानो थियो। खोतल्दै गए। सात दिनकी बच्चीलाई दुध चुसाइरहेकी सुत्केरी पार्वती गिरी अचेत थिइन्। शिशुको ज्यान गइसकेको थियो। हाँस्ने कि रुने? खुसी हुने कि दु:खी हुने? त्यहाँ संवेगका लागि कुनै जमिन थिएन। उनीहरूले फटाफट सुत्केरीको उद्धार गरे।