कुलतको दलदलमा युवा, लागुऔषधले निम्त्याउँदै सामाजिक संकट

काठमाडौं । लागुऔषध दुव्र्यसन नेपालका लागि केवल कानुनी चुनौती मात्र होइन, गहिरिँदो सामाजिक संकटका रूपमा देखा पर्न थालेको छ। विद्यालय र कलेज पढ्ने उमेरका किशोर–किशोरीदेखि युवा पुस्तासम्म यसको चपेटामा पर्दा परिवार, समाज र राज्य तीनै तहमा चिन्ता बढेको छ।

एकातिर कुलतमा फस्ने युवाको संख्या बढिरहेको छ भने अर्कोतर्फ यसको नियन्त्रणका लागि सुरक्षा निकायले अभियान तीव्र बनाएको छ। पछिल्ला चार दिनमा मात्रै देशका विभिन्न जिल्लाबाट लागुऔषध कारोबार, ओसारपसार तथा सेवनमा संलग्न ७६ जना पक्राउ परेका छन्।

घरभित्रैको पीडा

लागुऔषधको असर तथ्यांकमा मात्रै सीमित छैन, यसले हजारौं परिवारको दैनिकी तहसनहस बनाइरहेको छ।

काठमाडौंकी एक आमाले आफ्नो २० वर्षीय छोरा पाँच वर्षदेखि लागुऔषधको कुलतमा फसेको बताइन्। परिवारले उपचारदेखि सुधार केन्द्रसम्म पुर्‍याउँदा पनि अवस्था सुधारिन नसकेको उनको गुनासो छ। दुव्र्यसन बढ्दै जाँदा छोराको व्यवहारमा परिवर्तन आएको र चोरी तथा झैझगडाजस्ता गतिविधिमा समेत संलग्न हुन थालेको उनले सुनाइन्।

दाङकी अर्की महिलाको कथा पनि उस्तै पीडादायी छ। किशोरावस्थामै कुलतमा फसेका छोराका कारण परिवारले सामाजिक अपमान, आर्थिक भार र मानसिक तनाव खेप्नुपरेको छ। लागुऔषधकै कारण परिवार विखण्डनसम्मको अवस्था आएको उनी बताउँछिन्।

जोखिममा १५ देखि २५ वर्षका युवा

दुव्र्यसनीको पुनर्स्थापनामा सक्रिय नार्कोनन नेपालका प्रमुख वसन्त कुँवरका अनुसार १५ देखि २५ वर्ष उमेर समूहका युवा सबैभन्दा बढी जोखिममा छन्।

उनका अनुसार नेपालमा १० देखि ११ लाखसम्म लागुऔषध प्रयोगकर्ता हुन सक्ने अनुमान छ। विद्यालय तहदेखि नै सचेतना अभियान सञ्चालन गर्न नसके समस्या अझ भयावह बन्न सक्ने उनको चेतावनी छ।

बढ्दो कारोबार, बढ्दो गिरफ्तारी

लागुऔषध नियन्त्रण ब्युरोको तथ्यांकले पनि समस्या दिनप्रतिदिन गम्भीर बन्दै गएको देखाउँछ। गत आर्थिक वर्षमा मात्रै लागुऔषध कारोबार र ओसारपसारमा संलग्न करिब ८ हजार व्यक्ति पक्राउ परेका थिए। सो अवधिमा ५० लाखभन्दा बढी फर्मास्युटिकल ड्रग्स बरामद गरिएको थियो।

देशभरका ७२ कारागारमा रहेका कैदीबन्दीमध्ये २५ प्रतिशतभन्दा बढी लागुऔषधसम्बन्धी मुद्दामा जेलमा रहेको कारागार व्यवस्थापन विभागको तथ्यांक छ।

पछिल्लो विशेष अभियानअन्तर्गत काठमाडौं, झापा, कैलाली, कञ्चनपुर, सुनसरी, बाँके, मोरङ, कास्की, रुपन्देही, सिन्धुली र धनुषालगायत जिल्लाबाट ठूलो परिमाणमा लागुऔषध बरामद गरिएको छ।

काठमाडौंको बुद्धपार्क क्षेत्रबाट मात्रै प्रहरीले खैरो हेरोइन, विभिन्न प्रकारका लागूऔषधजन्य ट्याब्लेट, इन्जेक्सन तथा ३० लाख रुपैयाँभन्दा बढी नगदसहित एक जनालाई पक्राउ गरेको थियो।

नेपाल ‘ट्रान्जिट’ कि ‘हब’ ?

खुला सीमा र अन्तरदेशीय सञ्जालका कारण नेपाल लागुऔषध ओसारपसारको मार्ग बन्दै गएको चिन्ता बढ्दै गएको छ। पछिल्ला घटनामा नेपालीसँगै भारतीय तथा अन्य देशका नागरिकको संलग्नता देखिन थालेपछि सुरक्षा निकाय थप सतर्क बनेको छ।

लागुऔषध नियन्त्रण ब्युरोका प्रमुख प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक कृष्णप्रसाद कोइरालाका अनुसार सीमापार नेटवर्क र खुला सीमाका कारण नियन्त्रण कार्य चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। प्रभावकारी नियन्त्रणका लागि अन्तरदेशीय सहकार्य, आधुनिक प्रविधि र पर्याप्त जनशक्ति आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

केवल प्रहरी कारबाहीले पुग्दैन

नेपाल प्रहरीका पूर्वमहानिरीक्षक हेमन्त मल्ल लागुऔषध समस्यालाई केवल अपराधका रूपमा मात्र हेर्न नहुने बताउँछन्। उनका अनुसार यो स्वास्थ्य, मनोविज्ञान र सामाजिक संरचनासँग जोडिएको जटिल समस्या हो।

उनले नियन्त्रण अभियानसँगै उपचार, पुनर्स्थापना, परामर्श र जनचेतनालाई समान प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्।

अब के गर्ने ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार लागुऔषधविरुद्धको लडाइँ केवल प्रहरी र अदालतको जिम्मेवारी होइन। परिवार, विद्यालय, समुदाय र राज्य सबैको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ।

समयमै प्रभावकारी नीति, शिक्षा, सचेतना र पुनर्स्थापनामा लगानी गर्न नसकिए लागुऔषध दुव्र्यसनले नेपाली समाजमा दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक र मानवीय संकट निम्त्याउने चेतावनी सरोकारवालाहरूले दिएका छन्।

आज लागुऔषधको सुई समातेका हातहरू भोलि देशको भविष्य निर्माण गर्ने हात हुन सक्थे। त्यसैले कुलतविरुद्धको लडाइँ केवल अपराध नियन्त्रणको विषय होइन, भावी पुस्ता बचाउने अभियान पनि हो।