काठमाडौंको जमिन ‘तरलीकरण’

काठमाडौ, महाभूकम्प र त्यसपछिका सयौं पराकम्पनको थर्काइका कारण काठमाडौंका विभिन्न स्थानको जमिन तरलीकरण (लिक्विफ्याक्सन) भएको तथ्य सार्वजनिक भएको छ। आजको कान्तिपुर दैनिकमा खबर छ– महाभूकम्पकै हल्लाइले जमिन तरलीकरण भएपछि बोझ थेग्न नसकेर कयौं घरहरू दलदलभित्र धस्सिएको विशेषज्ञहरूले बताएका छन्। बाक्लो बस्ती भएको क्षेत्रमा भने तरलीकरणको समस्या देखिएको छैन। ‘थर्काइले जमिन तरलीकरण भएपछि कतिपय घर र तलाहरू जमिनभित्र धस्सिए,’ त्रिवि भूगर्भशास्त्र केन्द्रीय विभागका प्राध्यापक डा. मेघराज धितालले शुक्रबार भने, ‘हल्लाइले कतिपय ठाउँमा मूल फुटेको देखियो, प्रेसरले केही स्थानमा बालुवा र साना कण बाहिर निस्किएका छन्।’ काठमाडौंमा बालाजु, माछापोखरी, नयाँ बसपार्क, गोंगबु, गोलढुंगालगायत क्षेत्रमा तरलीकरणकै कारण घर जमिनभित्र धस्सिएको धितालले बताए। ती स्थानमा कतिपय घर जमिनभित्र धस्सिएका छन् भने धेरै घर ढल्किएका छन्। जमिन तरलीकरण भएको क्षेत्र बसोबासका हिसाबले जोखिमयुक्त मानिन्छ। त्यस्तो जमिन जुनसुकै बेला पनि धस्सिन वा भासिन सक्ने भन्दै विज्ञहरूले सतर्कता अपनाउन चेतावनी दिएका छन्। भूगर्भविद्हरूका अनुसार ठूला भूकम्पपछि जमिन तरलीकरण हुने समस्या अत्यधिक हुन्छ। खानी तथा भूगर्भ विभागका उपमहानिर्देशक डा. सोमनाथ सापकोटाका अनुसार १९९० सालको भूकम्पपछि पनि काठमाडौंको जमिन ‘लिक्विफ्याक्सन’ भएको थियो। प्रा.डा. धितालका अनुसार दलदल भएको, विगतमा पानी धेरै समय जमेको, माटाले पुरेर उठाइएको जमिनमा तरलीकरणको समस्या बढी हुन्छ। गोंगबु, माछापोखरी, नयाँ बसपार्क क्षेत्र त्यस्तै प्रकृतिको जमिन हो। त्यस्तो जमिनमा बनेका संरचनामा ठूलो धक्का थेग्न सक्ने क्षमता कम हुन्छ। भूकम्पको कम्पन थेग्न नसकेकै कारण त्यस्तो जमिनमा निर्मित संरचना धस्सिएको भूगर्भविद्हरूको भनाइ छ।