खण्डहर बन्दै ऐतिहासिक पुरातात्विक स्थल

बर्दिवास । महोत्तरी जिल्लाका अति प्राचीन ऐतिहासिक र पुरातात्विक महत्वका धार्मिकस्थलको अस्तित्व नै लोप हुने स्थिति देखिएकाे छ ।   पडौल गाविसस्थित कारिख महाराजस्थान, भङ्गाहा–६ सिद्धपुरस्थित सिद्धनाथ महादेव मन्दिर, रामसीताको विवाह मण्डप बनाउन माटो खनिएको मटिहानीस्थान, रामायणकालकै पितृमात्रृभक्त श्रवणकुमारका नेत्रविहीन बाबुआमा बस्ने ठाउँ मानिएको बगडा–९ स्थित अन्धाअन्धीस्थानले समुचित संरक्षण र मर्मत सम्भार पाएको छैन ।   सुन्दरपुर गाविसको मगरथानास्थित मङ्गलनाथ महादेव मन्दिर संरक्षण र सम्बद्र्धन नपाउँदा अब खण्डहरजस्तै बनिसकेको सोही गारामश्रेष्ठ महतोले बताए । त्यसैगरी रातु र बडहरी नदीको सङ्गममा रहेको अति प्राचीन सिद्धनाथ महादेव मन्दिर दुवै नदीको बाढीको चपेटामा परेर ढल्ने अवस्थामा पुगेको छ ।   बर्सेनि महाशिवरात्रि र साउन महिनाभरि ठूलो धार्मिक मेला लाग्ने मन्दिर परिसरमा बाढी नियन्त्रण र मन्दिर सम्भारको काम नहुँदा जुनसुकै बेला ढल्न सक्ने अवस्थामा पुगेको मन्दिरसँगैको सिद्धपुर बस्तीका ३५ वर्षीय युवाशङ्कर साहले बताए ।   नेपाल भारत सीमाक्षेत्रसँगै अवस्थित मटिहानी गाउँ रामायणकालीन जनश्रुतिका कैयन् उदाहरणसँग जोडिँदै आएको भए पनि यसको सम्भारमा कुनै निकायले चासो नदिएको गुनासो त्यहाँका नागरिक समाजको छ ।   देशभरिकै सबै धार्मिक मठको मुख्य मानिने लक्ष्मीनारायण मठ रहेको आफ्नो ठाउँको विकासमा सरकार र विभिन्न धार्मिक र पुरातात्विक क्षेत्रको रेखदेख एवम् संरक्षणको जिम्मेवारी पाएका निकाय उदासीन रहँदै आएको सो गाविसका पूर्वअध्यक्ष जयकुमार चौधरीले बताए ।   मठका महन्थ देशभरिकै मठका नायक अर्थात् मानमहन्थ पदवीले विभूषित भए पनि ठाउँको विकासमा प्रयत्नशील नदेखिएको मटिहानीवासीको गुनासो छ ।   तीन दशक पहिलेसम्म देशका कुनाकाप्चाका विद्यार्थी शिक्षा आर्जन गर्न आउने महामुनि याज्ञवल्क्य र मठको संयुक्त नाममा स्थापित याज्ञवल्क्य लक्ष्मीनारायण विद्यापीठ ९स्नातक क्याम्पस० र संस्कृत माविमा अब बाहिरी विद्यार्थीको सङ्ख्या स्वात्तै घटेको छ ।   सीमाक्षेत्रमा हुने गुन्डागर्दीका घटनाबाट असुरक्षा भाव, विद्यालय र विद्यापीठको व्यवस्थापकीय लापर्बाही र थप आकर्षण केही दिन नसक्दा पढ्न आउने विद्यार्थीको सङ्ख्या घटेको त्यहाँका सामाजिक एवम् राजनीतिक कार्यकर्ता राजकिशोर मण्डल बताउछन ।   एक दशकअघिसम्म पाँच सयको हाराहारीमा रहने गरेको विद्यार्थी सङ्ख्या अहिले नियमित पठनपाठनमा एक सय भन्दा तल झरेको संस्कृत माविका प्रअ ईश्वरीप्रसाद पौडेलले स्वीकार गरे । जिल्लाको मध्यवर्ती क्षेत्र बगडास्थित अन्धाअन्धीस्थान पनि संरक्षणको अभावमा दिनदिनै अतिक्रमणको चपेटामा परेको छ ।   त्यस्तै बनौलीदनौलीस्थित मैथिली भाषाका महाकवि विद्यापतिको किल्ला मानिएको विद्यापति गढको सम्भारमा कतैबाट दिलचस्पी नदेखाइँदा सो ऐतिहासिक किल्ला अब खण्डहर बनेको सोही गाउँका बासिन्दा सञ्चारकर्मी नवीन प्रियदर्शीको भनाइ छ ।   यसबाहेक अहिलेसम्म जेनतेन आफ्नो अस्तित्व धानिरहेको सदरमुकाम जलेश्वरस्थित जलेश्वरनाथ महादेव मन्दिर, टुटेश्वरस्थित टुटेश्वरनाथ महादेव मन्दिर, माईस्थानस्थित पञ्चधुरा माईस्थान, भोइलस्थित सोनामाई मन्दिर, आदिशक्तिपीठ मानिने जलेश्वरस्थित सन्सारी माईमन्दिर र जलेश्वरकै प्रसिद्ध राजदेवी माई मन्दिरको संरक्षणका लागि पनि योजनाबद्ध काम भएको छैन ।   खासगरी जिविस, नगरपालिका र गाविससहितका स्थानीय निकाय, बृहत्तर जनकपुर क्षेत्र विकास परिषद्, स्थानीय जिल्ला प्रशासन, पुरातत्व विभाग र अन्य सम्बद्ध निकायले यिनको संरक्षण र समुचित सम्भारमा तत्काल पहलकद्मी लिनुपर्ने जलेश्वर नगरपालिकाको बखरी बस्तीका पूर्वप्रशासक रामअवोध रायले बताए ।