नेपालमा हराउँदै गएको नैतिकता : संकट र पुनर्जागरणको खोजी

काठमाडौंको एक चोकमा बिहान सबेरैदेखि मानिसहरूको भीड लागेको छ । कोही रोजगारको खोजीमा सरकारी कार्यालय धाइरहेका छन्, कोही अस्पतालमा बिरामी बोकेर लाइनमा उभिएका छन्, त कोही विद्यालयमा आफ्ना छोराछोरी भर्ना गराउन पुगेका छन् । हरेक अनुहारमा एउटै गुनासो छः सेवा पाउन कष्ट, सुविधा पाउन पहुँच, अनि न्याय पाउन संघर्ष।

यो दृश्यले एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछ : नेपालमा नैतिकता किन कमजोर हुँदै गइरहेको छ ?नैतिकता भन्नु केवल किताबको कुरा होइन। यो त हाम्रो व्यवहार, सोच र सम्बन्धको आधार हो । सत्य बोल्ने, इमानदार रहने, अरूलाई सम्मान गर्ने, जिम्मेवारी पुरा गर्ने—यी नैतिकताको सरल तर गहिरा आयाम हुन् । तर अहिलेको नेपालको यथार्थमा यी मूल्यहरू ओझेल परेका देखिन्छन्।

राजनीति : वाचा हराउने र सत्ता बाँड्ने खेल

हालैको आन्दोलनपछि बनेको अन्तरिम सरकारलाई जनताले ठूलो आशा राखेका छन् । तर इतिहासले देखाएको छ नेताले चुनावमा गरेका वाचा सत्तामा पुगेपछि बिर्सिन्छन् । संसदीय राजनीति आज विचारभन्दा शक्ति प्रदर्शन र भागबन्डाको अखडा बनेको छ । जनताको भरोसा पाउनेभन्दा पनि सत्तामा टिकिरहनु नै मुख्य उद्देश्य जस्तो देखिकाे छ। राजनीतिक नैतिकता भनेको राष्ट्रहितलाई प्राथमिकता दिने, भ्रष्टाचार नगर्ने, पारदर्शी निर्णय गर्ने हो । तर यस्ता गुण विरलै देखिन्छन् । यही कारण जनताको राजनीति प्रतिको आस्था कमजोर हुँदै गएको छ।

प्रशासन : जनताको सेवक कि बोझ ?

नेपालका सरकारी कार्यालयहरूमा जाने जो कोहीलाई अनुभव हुन्छ—फाइल खोज्दै दिन बित्छ, सिफारिस जुटाउन धाउनुपर्छ, कतिपय अवस्थामा घूस नदिएसम्म काम अघि बढ्दैन । "राष्ट्रसेवक" भनिएका कर्मचारीहरू सेवाग्राहीलाई सहज बनाउनुभन्दा ढिलासुस्ती र हेलचेक्र्याउँमा रमाउँछन् । यसले जनतालाई प्रशासनप्रति निराश बनाएको छ। कार्यक्षमता, निष्पक्षता, पारदर्शिता र समयपालन नै कर्मचारीको नैतिकता हो, तर यी गुणहरू खस्कँदै गएका छन्।

शिक्षा र विद्यार्थी आन्दोलन

शिक्षण संस्था ज्ञानको मन्दिर हुनु पर्ने हो । तर क्याम्पस भित्र नाराबाजी, हड्ताल र तोडफोड सामान्यजस्तै भइसकेका छन्। विद्यार्थी संगठनहरू अध्ययनभन्दा बढी राजनीतिक दलका एजेन्ट बनेका छन्। नक्कल, अनुशासनहीनता, गुरु–शिष्य सम्बन्धमा गिरावट—यी सबैले शिक्षा प्रणालीमै नैतिक संकट ल्याइरहेका छन्। शिक्षा भनेको केवल डिग्री लिनु होइन, जीवनलाई अनुशासित र जिम्मेवार बनाउन सिक्ने प्रक्रिया हो भन्ने कुरा हराउँदै गएको छ।

महिला सशक्तीकरण र चुनौती

२०५२ देखीकाे १० वर्षे महान जतनयुद्व, २०६२/०६३ काे १९ दिने जतनआन्दाेलन र  महिलाले लामो संघर्षपछि शिक्षा, रोजगारी र राजनीतिमा अवसर पाएका छन् । तर सशक्तीकरणको नाममा कतिपयले अवसरको दुरुपयोग गर्ने, पद र पहुँच प्रयोग गरेर लाभ लिन खोज्ने प्रवृत्ति पनि देखिएको छ। 

महिलाको भूमिकालाई सशक्त बनाउन केवल कानुनी अधिकार होइन, आत्मसम्मान, सामाजिक न्यायमा विश्वास, इमानदारी र सहिष्णुताले नैतिक आधार दिन्छ।

कृषि र व्यापार : मेरुदण्ड कमजोर

नेपालका किसानलाई "मेरुदण्ड" भनिन्छ । तर अनुदान समयमै नपुग्ने, मलखाद अभाव हुने, उत्पादनको मूल्य नपाउने जस्ता समस्याले किसानलाई हतोत्साहित बनाएको छ। कतिपय किसानले पनि झूटा कागजात बनाएर अनुदान दुरुपयोग गर्ने गरेका छन्। यसकाे मतलब झाेले किसानले सरकारी सेवा सुविधाकाे दुरुपयाेग गरेका छन् ।

व्यापारमा पनि नाफा कमाउने लोभमा नापतौलमा धाँधली, म्याद सकिएका सामान बेच्ने, मिसावट गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। ग्राहक ठगेर कमाएको पैसा स्थायी हुँदैन भन्ने चेतना हराउँदै गएको छ।

पेशाकर्मी र मिडिया

समाजले डाक्टर, शिक्षक, पत्रकार, इन्जिनियरलाई सम्मानित पेशा मान्छ । तर पछिल्लो समयमा यी क्षेत्रमा पनि विश्वास खस्कँदै गएको छ। अस्पतालमा उपचारभन्दा व्यापारीकरण बढी देखिन्छ भने शिक्षकमा शिक्षा भन्दा राजनीतिमा बढी चासो देखिन्छ। 

पत्रकारितामा सत्यभन्दा सनसनी, सूचना भन्दा अफवाह बढी फैलिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा झूठ, घृणा र चरित्रहत्या सजिलै गरिन्छ। यो स्थिति सुधार्न मिडिया र पेशाकर्मीहरूले इमानदारी, करुणा, पारदर्शिता र जिम्मेवारीलाई पुनःस्थापित गर्नैपर्छ।

नागरिकको भूमिका

समाजको आधार नागरिक नै हुन्। सडकमा फोहोर नगर्नु, पालो पालना गर्नु, कर तिर्नु, झूट नबोल्नु, सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउनु, छिमेकीसँग सहिष्णु व्यवहार गर्नु—यी साधारण व्यवहार नै नैतिकताको अभ्यास हुन्। तर प्रायः हामी कानुन नलाग्ने ठाउँमा जानीजानी अनैतिक काम गर्छौं, जस्तै—लोडसेडिङमा अवैध लाइन जोड्ने, चाडपर्वमा होहल्ला गर्ने। यी साना जस्तो लाग्ने कुरा समाजलाई बिगार्ने ठूला कारण बन्छन्।

समाधान : पुनर्जागरणको बाटो

नेपालमा नैतिकता पुनःस्थापना गर्न धेरै काम गर्न सकिन्छ : बाल्यकालदेखि मूल्य–आधारित शिक्षा अनिवार्य गर्नुपर्छ। शिक्षक, अभिभावक, नेता सबैले व्यवहारमै उदाहरण दिनुपर्छ।धार्मिक र सांस्कृतिक संस्थाले सदाचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तालाई सचेत बनाउन अभियान चलाउनुपर्छ।

यसै गरी भ्रष्टाचार र पद दुरुपयोग गर्ने जुनसुकै तहका व्यक्तिमाथि कडा कारबाही गर्नुपर्छ।सामुदायिक स्तरमा नैतिक बहस, कला, नाटक र लेखनमार्फत चेतना फैलाउनुपर्छ। इमानदार र नैतिक व्यक्तिलाई सार्वजनिक सम्मान गर्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ।

अब समय आएको छ

नेपालले अहिले भोगिरहेको संकट—भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, राजनीतिक अस्थिरता, शिक्षा र स्वास्थ्यमा गिरावट—यी सबैको जरा नै नैतिकताको कमी हो। कानुनले सबै कुरा नियन्त्रण गर्न सक्दैन, यदि मानिसको आत्मा नै शुद्ध छैन भने।

त्यसैले अब राजनीतिज्ञदेखि साधारण नागरिकसम्म सबैले आफ्नो ठाउँबाट नैतिकता अभ्यास गर्न सुरु गर्नुपर्छ। जब व्यक्तिको आचरण शुद्ध हुन्छ, समाज स्वतः सबल हुन्छ। अनि मात्र बन्न सक्छ नेपाल—न्याययुक्त, समावेशी, स्वाभिमानी र समृद्ध।नेपालमा हराउँदै गएको नैतिकता : संकट र पुनर्जागरणको खोजी