सहरका खुला ठाउँमा बढ्दो विकृति : पार्कदेखि खाली जग्गासम्म दुर्व्यसनीको कब्जामा

काठमाडौं । सहर विस्तार हुँदै जाँदा काठमाडौं उपत्यकामा खुला ठाउँको अभाव बढ्दो छ। भएका सार्वजनिक पार्क, खाली जग्गा तथा सुनसान स्थान नागरिकका लागि खुला हावा, हरियाली र मनोरञ्जनका केन्द्र बन्नुपर्ने हो। तर यस्ता स्थानको उचित व्यवस्थापन र निगरानी नहुँदा कतिपय ठाउँ लागुऔषध सेवन तथा अन्य अनैतिक गतिविधिका लागि प्रयोग हुन थालेका छन्।

दिनको समयमा परिवार, बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकले घुमफिर गर्ने पार्क साँझ पर्दै गएपछि सुनसान बन्दै जान्छन्। यही सुनसानपनको फाइदा उठाउँदै कतिपय समूहले यस्ता सार्वजनिक स्थललाई लागुऔषध सेवन, मदिरा सेवन र शंकास्पद गतिविधिको थलो बनाउने गरेका छन्।

समस्या खाली जग्गामा मात्र सीमित छैन। सार्वजनिक प्रयोजनका लागि निर्माण गरिएका पार्क, खुला क्षेत्र, नदी किनार र झाडी भएका स्थानसमेत पर्याप्त सुरक्षा र निगरानीको अभावमा जोखिमपूर्ण बन्दै गएका छन्।

काठमाडौंका विभिन्न स्थानमा प्रयोगविहीन अवस्थामा रहेका खाली जग्गाको अवस्था अझ चिन्ताजनक छ। वरिपरि बाक्लो बस्ती भए पनि भित्रतिर सुनसान रहने यस्ता स्थानमा साँझपछि मानिसहरूको आवतजावत कम हुन्छ। कतिपय ठाउँमा झाडी र फोहोरका कारण थप असुरक्षित वातावरण बन्ने गरेको छ।

सार्वजनिक स्थलमा हुने यस्ता गतिविधिले स्थानीय बासिन्दालाई प्रत्यक्ष असर पार्छ। आफ्नै घरनजिक रहेको पार्क वा खाली ठाउँमा साँझपख जान डराउनुपर्ने अवस्था आएपछि त्यस्ता स्थानको मूल उद्देश्य नै प्रभावित हुन्छ।

पार्क बने, निगरानी हरायो

स्थानीय तहहरूले नागरिकलाई खुला तथा मनोरञ्जनात्मक वातावरण उपलब्ध गराउने भन्दै विभिन्न स्थानमा पार्क निर्माण गरिरहेका छन्। कतिपय ठाउँमा लाखौँ रुपैयाँ खर्च गरेर बस्ने संरचना, पर्खाल, हरियाली तथा मनोरञ्जनका सामग्रीसमेत राखिएका छन्।

तर संरचना निर्माणपछि त्यसको नियमित व्यवस्थापन र सुरक्षा निगरानीमा पर्याप्त ध्यान नदिँदा समस्या देखिन थालेको छ।

दिनभर बालबालिका र परिवारको चहलपहल हुने कतिपय पार्क साँझ परेपछि सुनसान बन्छन्। यही समयमा लागुऔषध सेवन गर्ने समूह तथा शंकास्पद गतिविधि गर्नेहरू सक्रिय हुने स्थानीयको गुनासो छ।

पार्कमा नागरिकका लागि बनाइएका बस्ने ठाउँ, कुनाकाप्चा र झाडी भएका क्षेत्रसमेत गलत गतिविधिका लागि प्रयोग हुने जोखिम हुन्छ। कतिपय स्थानमा मदिराका बोतल तथा धूम्रपानजन्य वस्तुका अवशेष भेटिनु त्यसको संकेत बन्ने गरेको छ।

खाली जग्गा बने जोखिमको थलो

काठमाडौंमा निर्माणको पर्खाइमा रहेका वा लामो समयदेखि प्रयोगविहीन खाली जग्गा पनि यस्ता गतिविधिका लागि सहज स्थान बन्ने गरेका छन्।

वरिपरि अग्ला भवन र बाक्लो बस्ती भए पनि खाली जग्गाभित्र मानिसको निगरानी कम हुने भएकाले साँझपछि त्यस्ता स्थानमा युवाको समूह जम्मा हुने गरेको स्थानीय बताउँछन्।

कतिपय खाली जग्गामा झाडी बढेका छन्। फोहोर फाल्ने ठाउँका रूपमा प्रयोग भएका यस्ता स्थानमा रातको समयमा हुने गतिविधिबारे स्थानीयलाई समेत जानकारी नहुने अवस्था छ।

यसले लागुऔषध सेवनमा संलग्न व्यक्तिलाई मात्र होइन, आसपासका बालबालिका तथा किशोरकिशोरीको सुरक्षामाथि समेत प्रश्न उठाएको छ।

‘सार्वजनिक स्थल नागरिकका लागि कि दुर्व्यसनीका लागि?’

सार्वजनिक स्थल निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको नियमित सरसफाइ, प्रकाश, सुरक्षा र निगरानी पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

पार्क तथा खुला क्षेत्र नागरिकका लागि सुरक्षित बनाउने हो भने साँझपख पनि पर्याप्त प्रकाशको व्यवस्था हुनुपर्ने, नियमित गस्ती हुनुपर्ने र शंकास्पद गतिविधिमाथि तत्काल निगरानी बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

स्थानीय तहले सार्वजनिक संरचना निर्माण गर्दा त्यसको दीर्घकालीन व्यवस्थापनका लागि छुट्टै योजना बनाउनुपर्ने देखिन्छ। पार्क बनाउने तर त्यसको सुरक्षा र सञ्चालनमा ध्यान नदिने प्रवृत्तिले सार्वजनिक लगानीसमेत जोखिममा पार्छ।

लागुऔषध नियन्त्रणका लागि प्रहरीको भूमिका महत्वपूर्ण भए पनि समस्या समाधानको जिम्मेवारी प्रहरीमा मात्र सीमित हुँदैन। स्थानीय तह, प्रहरी, समुदाय र विद्यालय तथा अभिभावकबीचको समन्वय आवश्यक हुन्छ।

संरक्षण पाए पार्क, बेवास्ता पाए अखडा

काठमाडौंका पार्क तथा खुला क्षेत्रलाई सुरक्षित र व्यवस्थित बनाउन सक्ने हो भने यिनै स्थान नागरिकका लागि उपयोगी सार्वजनिक सम्पत्तिमा परिणत हुन सक्छन्।

तर निर्माणपछि संरक्षण, व्यवस्थापन र निगरानी नहुँदा करोडौँको लगानीमा बनेका संरचनासमेत बिस्तारै सुनसान र असुरक्षित बन्दै जान सक्छन्।

सार्वजनिक स्थलको उद्देश्य नागरिकलाई सुरक्षित वातावरणमा हिँडडुल, मनोरञ्जन र सामाजिक गतिविधिको अवसर दिनु हो। तर त्यही ठाउँ लागुऔषध सेवन र अनैतिक गतिविधिको थलो बन्न थालेपछि त्यसको असर एउटा पार्क वा खाली जग्गामा मात्र सीमित रहँदैन। यसले सहरको सार्वजनिक सुरक्षामाथि नै प्रश्न उठाउँछ।

त्यसैले काठमाडौंका खाली जग्गा, पार्क तथा सुनसान सार्वजनिक क्षेत्रको तत्काल पहिचान गरी जोखिमका आधारमा निगरानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ। पर्याप्त प्रकाश, सीसीटीभी, नियमित गस्ती, सरसफाइ र स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता बढाउन सकिए यस्ता स्थानलाई दुर्व्यसनीको अखडाबाट पुनः नागरिकको साझा थलो बनाउन सकिन्छ।