सुशील कोइरालाका भाई भन्छन्, 'सानोमा हिटलर जस्ता थिए सुशील'

सुशील दाजुको जन्म सन् १९३९ मा विराटनगरमा भएको हो । उहाँ साहिँलो दाजु हो । हामी ६ भाइ छोरा हौँ । एउटी बहिनी । जेठो प्रमोद, माइलो विनोद, काइँलो अरुण, ठाइँलो म र कान्छो विजय पछि बहिनी जन्मिई । अरुण दाजुको केही महिनाअघि निधन भयो । उहाँ नेपाली कांग्रेस बाँकेको सभापति हुनुहुन्थ्यो । हाम्रो र कोइराला परिवारको नाता कृष्णप्रसाद कोइरालाको विवाहपछि गाँसिएको हो । विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका बुबा कृष्णप्रसादले हाम्रो पितासँग उहाँकी सालीको विवाह गराइदिनुभयो । अनि हामी एक–अर्काका नातेदार भयौँ । बिपी र गिरिजा दाजु दिदीका छोराहरू, हामी बहिनीका । यसकारण बिपीनिकट सुशील दाजुको बाल्यकाल कोइराला परिवारसँगै बित्यो । सानैदेखि उहाँ बिपी कोइरालानिकट हुनुभयो । बिपी दाजुलाई अंग्रेजी राम्रो जान्ने मान्छेको आवश्यकता थियो । सुशील दाजुको अंग्रेजी राम्रो थियो । त्यसमाथि उहाँ ‘स्मार्ट’ पनि हुनुहुन्थ्यो, ‘ह्यान्डसम’ पनि । त्यसैले, बिपीले उहाँलाई आफूनिकट राख्नुभयो । सुशील दाजुको ‘ह्यान्डसमनेस’को के कुरा गर्ने ? उहाँ त ‘हलिउड हिरो’ बन्ने भन्दै एकपटक मुम्बईसम्म पुग्नुभएको थियो । त्यतिवेलाका उहाँका फोटा हेर्नुपर्छ, अनि थाहा पाइन्छ उहाँ कति ह्यान्डसम हुनुहुन्थ्यो भन्ने । उहाँको अंग्रेजी राम्रो थियो, मुम्बईबाट फर्काएर ल्याइयो । त्यसपछि उहाँ तत्कालीन परराष्ट्रमन्त्री तुलसी गिरीको स्वकीय सचिव हुनुभयो । तुलसी गिरीलाई अंग्रेजी राम्रो भएको मान्छे चाहिएको रहेछ । बिपीले सुशील दाजुलाई सिफारिस गर्नुभयो । सुशील दाजुलाई काम गर्न मन थिएन सायद । तर, बिपी दाजुले भनेपछि उहाँ जानुभयो । बिपीको सिफारिस लिएर जानुभएका सुशील दाजुलाई तुलसी गिरीले सचिवमा नियुक्त गर्नुभयो । अंग्रेजी राम्रो बुझ्ने, ‘टल’, ‘स्मार्ट’ ‘एन्ड’ ‘ह्यान्डसम’ मान्छेलाई स्वकीय सचिवका रूपमा पाएपछि गिरी खुसी भए । तर, उहाँ स्वकीय सचिव भएको केही महिनामै राजा महेन्द्रले ‘कु’ गरे । ०१७ साल पुस एक गते महेन्द्रले प्रजातन्त्र आफ्नो हातमा लिए । बिपीलगायतका नेताहरूलाई थुनियो । त्यसपछि पनि गिरी मन्त्री नै थिए । सुशील दाजुले स्वकीय सचिव भएर काम सम्हालिरहनुभएको थियो । तर, बिपीलाई जेल लगेपछि उहाँले राजीनामा दिनुभयो । गिरीले नछोड्न बारम्बार आग्रह गरेका थिए । सुशील दाजुले त्यो आग्रह अस्वीकार गर्नुभयो । राजीनामा दिएपछि उहाँ कांग्रेसमा झन् बढी सक्रिय हुन थाल्नुभयो । बिपीलाई सहयोग गर्न थाल्नुभयो । बिपी दाजुलाई भेट्न सुशील दाजु जेल जानुहुन्थ्यो । सुशीला भाउजू एक्लै भएको र शशांक, प्रकाश तथा चेतना सानै भएकाले उनीहरूको हेरविचार गर्न बिपीले सुशील दाजुलाई भन्नुभयो । बिपीबाट अत्यन्त प्रभावित हुनुहुन्थ्यो, सुशील दाजु । उहाँले अह्राएका काम इमानदारीसाथ गर्नुहुन्थ्यो । निर्वासन र राजनीतिक सक्रियता त्यतिवेला राजा महेन्द्रको प्रशासनले कोइराला परिवारलाई अत्यन्त दु:ख दिएको थियो । त्यसैले, सुशीला भाउजू कहिले बनारस बस्नुहुन्थ्यो, कहिले कता । सुशील दाजु पनि उहाँसँगै बस्न थाल्नुभयो । शशांकहरूको पढाइको ‘केयर’ गर्नुभयो, राजनीतिक संलग्नता पनि सँगसँगै बढाउँदै लैजानुभयो । त्यतिवेला कांग्रेसका अधिकांश शीर्ष नेता जेलमा थिए । कांग्रेसका अन्य नेता–कार्यकर्ताले सुशीला भाउजू र सुशील दाजुलाई भेट्नुको विकल्प थिएन । ‘बोर्डर’मा केशव कोइराला (डा. शेखरका बुबा)लाई पनि भेट्न जान्थे । कोइराला परिवारलाई भारतमा पनि छुट्टै सम्मान थियो । राजनीतिक परिवार भएकाले होला सायद । भारतमा हुँदा पनि सुशील दाजुले राजनीति छाड्नुभएन । भारतमा पढ्न गएका नेपाली विद्यार्थीलाई संगठित गर्ने काम गर्नुभयो । खुमबहादुर खड्का, प्रदीप गिरीलगायत उहाँको संगठनमा हुनुहुन्थ्यो । त्यसपछि सुशील दाजुको राजनीतिमा सक्रियता झन्–झन् बढ्यो । भारतमा नोकरी भारतमा उहाँहरूले धेरै दु:ख पाउनुभयो । नोकरी गर्नुको विकल्प भएन । धेरै दु:ख खेपेपछि सुशील दाजुले डेढ वर्षजति भारतमा नोकरी गर्नुभयो । जयप्रकाश नारायणले मुगलसरायमा चिनेको ‘बिजनेसम्यान’को फ्याक्ट्रीमा जागिर लगाइदिए । तर, पैसा त्यति नहुने । बिहान अफिस जाँदा र साँझ कोठामा फर्कंदा पनि धेरै खर्च हुने । खासै पैसा नबच्ने भएपछि उहाँले त्यो जागिर छोड्नुभयो । निर्वासनको समयमा बिपी, दिव्या कोइराला (बिपीकी ममी)लाई रेखदेख बाबाले गरेको दाजुलाई थाहा थियो । बाबाले अखबार बेचेर कहिले दुई आना त कहिले त्योभन्दा पनि कम कमाउनुहुन्थ्यो । त्यही पैसाको चना, भुजा र भन्टा किनेर गुजारा चलाएको बाबाले सुनाउनुभएको थियो । पछि सुशील दाजुले पनि कोइराला परिवारको ‘गार्जेनसिप’ निर्वाह गर्न जागिर गर्नुभयो, गुजारा चलाउनुभयो र सँगसँगै राजनीतिलाई निरन्तरता पनि दिनुभयो । हामी थर्कमान हुन्थ्यौ हामी अरू दाजुभाइभन्दा सुशील दाजु सानैदेखि फरक हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई देखेपछि हामी सबै थरथर काँप्थ्यौँ । हामीलाई पढाउन उहाँले विशेष जोड दिनुहुन्थ्यो । अत्यन्त कडा पनि हुनुहुन्थ्यो । उहाँ बाहिर कतै गएको मौका छोपी हामी खेल्न गएका वेला आमाले हामीलाई भन्नुहुन्थ्यो, ‘सुशील आउँदै छ है ।’ हामी डराउँथ्यौँ । चुपचाप पढ्न बसिहाल्थ्यौँ । हामी साना हुँदा उहाँ ‘हिटलर’जस्तै लाग्थ्यो । हामीलाई थर्कमान बनाएर राख्नुभएको थियो । त्यतिवेला उहाँ र अरुण दाइ वीरगन्जको ठाकुरराम स्कुल (अहिलेको ठाकुरराम बहुमुखी क्याम्पस)मा पढ्नुहुन्थ्यो, हामी पाठशालामा । यसकारण भएन विवाह हामी अन्य भाइहरूजस्तो सुशील दाजु आमाबुबासँग बस्नुभएन । हामी बेलौरीमा भएका वेला उहाँ र अरुण दाजु दिदी–भिनाजुसँग अयोध्यामा बस्नुभयो । बुबा जागिरे हुनुहुन्थ्यो । उहाँको जता–जता सरुवा हुन्थ्यो, हामी त्यतै जान्थ्यौँ, बस्थ्यौँ । परिवारसँग धेरै समय नबिताएकाले सुशील दाजुलाई बिहेबारे कसैले कर गर्न पाएन । कहिलेकाहीँ उहाँ घर आउँदा बुबाआमाले ‘ए अब विवाह गर्नुपर्छ’ भन्नुहुन्थ्यो । तर, उहाँलाई दबाब दिन कसैले सकेन । बुबाअमाले पनि सक्नुभएन । एकातिर उहाँलाई ‘प्रेसर’ गर्ने कोही भएन भने अर्कोतिर उहाँ राजनीतिमा अत्यन्त व्यस्त हुनुभयो । विवाहको विषयमा आफैँले पनि ध्यान दिनुभएन । उहाँको एउटा मात्र ध्येय नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने भयो । प्रजातन्त्र आएपछि देश विकासमा ‘फोकस’ गर्नुभयो, विवाहको कुरा छायामा पर्‍यो । परिवारका सदस्यसँग सानैदेखिको दूरी पछिसम्म रह्यो । मेरो मात्र होइन, अरू सदस्यको पनि उहाँसँग भेटघाट अत्यन्त पातलो भयो । अहिले पनि त्यस्तै छ । पारिवारिक भेट नै पातलो भएपछि सरसल्लाह गर्ने कुरै भएन । उहाँ प्रधानमन्त्री भएपछि हामी उहाँको निवासमा जान्छौँ । बाहिरबाट बुझिएको, देखिएको राजनीतिक अवस्थाबारे जानकारी गराउँछौँ । उहाँका कामबारे आएका राम्रा–नराम्रा प्रतिक्रियाबारे भन्छौँ । ‘फिडब्याक’ दिन्छौँ । उहाँले ध्यान दिएर सुन्नुहुन्छ । पार्टीमा र साथीबाट आएका असन्तुष्टिबारे पनि जानकारी दिन्छौँ । संगठन बलियो बनाउन जे गर्नुपर्छ, त्यो गर्न तयार छु भन्नुहुन्छ । गल्ती गरेको महसुस गलत गरेँ भन्ने कुनै ‘फिलिङ’ सुशील दाजुलाई कुनै ‘इस्यु’मा भएजस्तो मलाई लाग्दैन । पार्टी सभापति भएपछि सबैलाई मिलाएर लैजाने प्रयास गर्नुभएको छ । सुशील दाजु सभापति भएपछि पार्टीमा ६०/४० को भागबन्डाले दु:खको निरन्तरता नदिओस् भन्ने सुझाब दिएका थियाँै । यसलाई पार्टी केन्द्रीय समितिले पनि भारी बहुमतले पारित गरेको थियो । पार्टीलाई मिलाएर लैजान उहाँले अलमल गर्नुभएन । असन्तुष्ट साथीहरूलाई पनि मिलाएर लैजानुपर्छ भन्ने उहाँको ध्यान थियो । भागबन्डा जसरी गरे पनि सबै हाम्रा साथी नै त पर्ने हुन् भन्नुहुन्थ्यो । तर, यसैका कारण हामीले निर्वाचनमा जित्ने केही सिटमा पराजय पनि भोग्यौँ । उहाँलाई यो विषय कत्तिको महसुस भयो भन्ने आगामी निर्वाचनले देखाउला । म मात्रै नभई सबै साथीहरूको गुनासो सही मान्छेले टिकट नपाउँदा हामीले जित्ने सिट पनि जित्न सकेनौँ भन्ने छ । उहाँले पनि यो महसुस गर्नुभएको मेरो बुझाइ छ । साच्चिकै हो, उहाँको सम्पत्ति केही छैन उहाँले आफ्नो भागमा परेको सम्पत्ति सबै बेचिसक्नुभएको छ । राजनीति गर्न चाहिने खर्चका लागि उहाँले सम्पत्ति बेच्नुभएको हो । त्यो सबै खर्च गरिसक्नुभयो । हामीले नबेच्नुस्, पछि काम लाग्छ भनेर पटक–पटक भन्यौँ । तर, उहाँले मान्नुभएन । गिरिजा दाजुसँग कहिले जर्मनी, कहिले अमेरिका जानुभयो । त्यतिवेला पैसा चाहिन्छ भन्दै आफ्नो सम्पत्ति बेच्नुभयो । सबै सम्पत्ति सक्नुभयो । उहाँले आफ्नो नामको सबै सम्पत्ति राजनीति र पार्टीमा समर्पित गर्नुभएको छ । राजनीतिमा फरक क्रान्तिकारी राष्ट्रवादी नेता विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका विचार बुझ्न ठूलो आँट, साहस र विश्वास चाहिन्छ । त्यो सुशील दाजुले बुझ्न सक्नुभयो । बिपीसँगको संगतपछि उहाँले राजनीति सुरु गर्नुभयो । बिपीकै विचारलाई शिरोधार्य गर्दैै अगाडि बढ्नुभयो । अहिलेसम्म पनि त्यही विचारधारामा अडिग हुनुहुन्छ । पिताजी (बिपीका बुबा कृष्णप्रसाद)ले रोप्नुभएको प्रजातन्त्रको बीउ बिपी दाजुले फलाउनुभयो । नागरिकले हक–अधिकार पाउनुपर्छ, खान, लाउन पाउनुपर्छ, गाँस, बास र कपासको ग्यारेन्टी हुनुपर्छ भनेर पिताजीले सुरु गरेको आन्दोलन सात सालमा सफल भयो । एक सय चार वर्षको जहानिया राणाशासन फ्याँकियो । बिपीले प्रजातन्त्र संस्थागत गर्नुभयो । सार्वभौम जनताले आफ्नो संविधान आफँै बनाउन संविधानसभाको निर्वाचन गर्नुपर्ने धारणा बिपीले ०१४ सालमा भद्र अवज्ञा आन्दोलनबाट व्यक्त गर्नुभयो । तर, उहाँलाई तत्कालीन राजाले धोका दिए । बिपीले गरेको घोषणालाई सार्थक पार्न गिरिजाप्रसाद कोइरालाले हिंसात्मक आन्दोलनमा रहेको माओवादीलाई शान्तिको बाटोमा डोहोर्‍याउँदै प्रजातान्त्रिक प्रणालीमा समावेश गर्नुभयो । त्यसको मुख्य ध्येय जनताको संविधान जनताले निर्माण गर्न संविधानसभाको निर्वाचन गरी संविधानसभा गठन गर्नु थियो । त्यसैअनुरूप संविधानसभाको निर्वाचन भयो । तर, दुर्भाग्य † सफल हुन सकेन । अहिले बिपीको घोषणालाई सुशील दाजुले पूरा गर्नुभएको छ, संविधानसभामार्फत संविधान निर्माण भएको छ । सुशील दाजुले अभूतपूर्ण काम गर्नुभएको छ । नेपाली जनताले महसुस पनि गरेका छन् । उहाँले मैले चुनाव जितेर संविधान निर्माण गर्छु, प्रतिबद्धता पूरा गरेपछि सरकारमा बस्दिनँ भन्नुभएको थियो । त्यो अहिले पूरा भएको छ । प्रतिबद्धतासहित सही व्यक्ति जनतामा गएपछि जनताले जिम्मेवारी दिँदा रहेछन् भन्ने प्रमाणित भएको छ । उहाँको नेतृत्वमा नै संविधान आयो । योभन्दा ऐतिहासिक कुरा अरू के हुन सक्ला ? उहाँले जीवनभर गरेको राजनीतिको फल यही हो ।