बालश्रम अन्त्यको लक्ष्य अझै टाढा

काठमाडाैं । बालबालिका कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य हुन्। उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र समग्र विकास सुनिश्चित गर्नु राज्य तथा समाजको साझा दायित्व हो। तर विश्वका लाखौं बालबालिका आज पनि विद्यालयको कक्षाकोठाभन्दा खेतबारी, कारखाना, खानी तथा विभिन्न श्रम क्षेत्रमा आफ्नो बाल्यकाल बिताउन बाध्य छन्। यही यथार्थलाई उजागर गर्दै हरेक वर्ष जुन १२ मा विश्वभर विश्व बालश्रमविरुद्ध दिवस मनाइन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आइएलओ) को पहलमा सन् २००२ देखि मनाउन थालिएको यो दिवसले बालश्रम अन्त्यका लागि विश्व समुदायको ध्यान केन्द्रित गर्दै आएको छ। विगत दुई दशकमा बालश्रम न्यूनीकरणमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल भए पनि यसको पूर्ण अन्त्य गर्ने लक्ष्य भने अझै टाढा देखिएको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय बालकोष (युनिसेफ) र आइएलओका अनुसार सन् २००० मा विश्वभर करिब २४ करोड ६० लाख बालबालिका बालश्रममा संलग्न थिए। निरन्तर प्रयासका कारण उक्त संख्या घटेर हाल १३ करोड ८० लाखमा झरेको छ। यो उपलब्धि उत्साहजनक भए पनि विश्वव्यापी रूपमा तय गरिएको सन् २०२५ सम्म बालश्रम अन्त्य गर्ने लक्ष्य पूरा हुन नसकेको तथ्यले चुनौतीको गम्भीरता देखाउँछ।

विशेषगरी अफ्रिकी मुलुकहरूमा बालश्रमको समस्या अझ विकराल छ। विश्वका कुल बालश्रमिकमध्ये झण्डै दुईतिहाइ अर्थात् करिब आठ करोड ७० लाख बालबालिका अफ्रिकामै रहेका छन्। गरिबी, द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता, सामाजिक सुरक्षाको अभाव तथा जनसंख्या वृद्धिले त्यहाँ बालश्रम नियन्त्रणलाई कठिन बनाएको छ।

यद्यपि एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रले पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। सन् २०२० यता यस क्षेत्रमा बालश्रमको दर आधाले घटेको छ। आर्थिक अवसरको विस्तार, शिक्षामा पहुँच वृद्धि तथा बाल संरक्षणसम्बन्धी नीतिहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनले सकारात्मक परिणाम देखाएको विश्लेषण गरिएको छ।

बालश्रमको सबैभन्दा ठूलो केन्द्र कृषि क्षेत्र बनेको छ, जहाँ विश्वका ६१ प्रतिशत बालश्रमिक कार्यरत छन्। खेतीपाती, पशुपालन तथा कृषि उत्पादनसँग सम्बन्धित काममा बालबालिकाको व्यापक संलग्नता रहेको छ। सेवा क्षेत्रमा २७ प्रतिशत र उद्योग क्षेत्रमा १३ प्रतिशत बालबालिका कार्यरत छन्। घरेलु कामदेखि सडक व्यापार, खानी र उत्पादनमूलक उद्योगसम्म बालबालिका विभिन्न जोखिमपूर्ण काममा संलग्न भइरहेका छन्।

बालश्रम केवल आर्थिक समस्या मात्र होइन, यो मानव अधिकारको गम्भीर उल्लङ्घन पनि हो। बालश्रममा संलग्न बालबालिकाहरू प्रायः विद्यालयबाट वञ्चित हुने, स्वास्थ्य समस्या भोग्ने, शोषण तथा हिंसाको जोखिममा पर्ने र मानसिक तथा शारीरिक विकासमा असर पर्ने अवस्था देखिन्छ। यसले गरिबीको चक्रलाई पुस्तान्तरण गर्ने खतरा पनि बढाउँछ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार बालश्रम अन्त्य गर्न कानुनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन। जोखिममा रहेका परिवारलाई सामाजिक सुरक्षा, बालभत्ता, गुणस्तरीय शिक्षा, अभिभावकका लागि रोजगारी तथा आयआर्जनका अवसर उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। साथै श्रम बजारमा अनुगमन प्रभावकारी बनाउँदै बालश्रम प्रयोग गर्ने व्यक्ति वा संस्थामाथि कडा कारबाही हुनुपर्छ।

नेपालमा पनि बालश्रम पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन। कानुनी रूपमा बालश्रम निषेध भए पनि घरेलु काम, होटल व्यवसाय, कृषि, निर्माण तथा अनौपचारिक क्षेत्रमा अझै धेरै बालबालिका श्रम गर्न बाध्य छन्। विशेषगरी गरिबी, अशिक्षा र सामाजिक असमानताले बालश्रमलाई निरन्तरता दिइरहेको छ।

विश्व बालश्रमविरुद्ध दिवसले बालश्रम अन्त्यका लागि भएका प्रयासहरूको समीक्षा मात्र गर्दैन, आगामी दिनमा अझ प्रभावकारी कदम चाल्न प्रेरित पनि गर्छ। बालबालिकाको हातमा औजार होइन, किताब हुनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्न सरकार, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबीचको सहकार्य अझ सशक्त बनाउनुपर्ने आवश्यकता आज झन् बढी महसुस गरिएको छ। बालश्रममुक्त समाज निर्माण नभएसम्म बालअधिकारको वास्तविक सुनिश्चितता सम्भव छैन।