विम्ब भित्रको त्यो लाटो पहाड

यो पहाड साह्रै छुच्चो छ हुनेखानेहरुको लागि यहाँ जति आनन्द छ कामगरी खानेहरुको लागि यो जिन्दगी पेरुङ्गेको चेपबाट हिंडे जस्तै हो... –घिमिरे युवराज महिन पाराले नियाल्ने हो भने साता दिनदेखि शिल्पी थियटरमा चल्दै गरेको नाटक ‘लाटो पहाड’को मुल कथ्य यही हो भन्न सकिन्छ । वास्तवमा लाटो पाहाडको विम्ब प्रयोग गरिएर ती लाखौं लाटा मानिसहरुको कथा यस नाटकले भन्छ जो भरियाकै जुनि लिएर जन्मिए र भरियाकै जुनिमा मर्न अभिसप्त छन् । लाखौं लाख ती नानीका सपनाहरु यस लाटो पाहाडले अभिव्यक्त गर्छ जसले शिक्षाको उज्यालो तर्फ पाइला चाल्न त चाहे तर पाइला चाल्नु अघि नै तिनका पाइलाहरु अन्यत्रै मोडिए अर्थात फेरी भरियामै परिणत भए । आजको कारोबार दैनिकमा वीरेन्द्र ओलीले नाटकको समिक्षा गर्दै लेखेका छन– यो ती मानिसहरुको कथा हो जसले जिवनलाई रेशा–रेशामा भोग्छ तर त्यसको अभिव्यक्ति सार्वजनिक गर्न सक्दैन् । तिनै सिमान्तकृतहरुको भाषा लाई नाटकमा ल्याई पु¥याएका छन् नाटककार घिमिरे युवराजले । कथा र नाटकलाई आम मानिसहरु एकै रुपमा बुझने गर्दछन् तर नाटकका रुपान्तरण गरिनु अघि कथा मात्र आधा हुन्छ भन्ने कुरा कमैले ख्याल गरेका हुन्छन् । किनभने त्यसको आधा भागलाई आफ्नो कलाको शिल्पले नाटक निर्देशकले भर्ने गर्दछ । यस नाटकलाई जनताको आफ्नो लय र भाव प्रदान गरेका छन् नाट्य निर्देशक किरण चाम्लिङ्ग राई । कथाकार उपेन्द्र सुब्बाले नेपालको पूर्वी पाहाडका सिमान्तकृत मानिसहरुको विषयलाई लिएर लेखेको दुई कथा ‘मनमाया’ र ‘प्रभु माइला’ नाटकको मुल जरो हो । लिम्बुवान क्षेत्र भाव, रिदमलाई श्रंगारिक र अर्थपूर्ण बनाउन पक्कै पनि नाट्य रुपान्तरण गर्ने घिमिरे र नाट्य निर्देशन गर्ने राईलाई हम्मे हम्मे परेको हुनु पर्छ । नाटकको सम्पूर्ण सारशं एउटा भरियाको जीवनमा आधारित भई भरियाका दैनन्दिन जिवनवृत्तिलाई लिएर कथिएको छ । एउटा भरियाको जीवन आफ्नो पुस्तामा कसरी एक पछि अर्को गर्दै निरन्तर प्रवाहित भैरहेको छ भन्ने कुरा पनि नाटकले भन्न खोजेको छ, त्यसो त नाटकको अर्को मुल पात्र प्रभु माइला जो गाउँको भौजाहा र झगडिया रहेको हुन्छ त्यो कसरी शान्त र प्रभुको गुणगान गाउने बन्छ भन्ने पनि नाटकमा देख्न पाइन्छ । प्रभु माइलाले एउटा प्रशंगमा भरियाहरुलाई भन्छ– ‘तिमीहरुले के पायौ यो भारी बोकेर यी मैले राम्रो लुगा लगाएकै छु, छोराछोरीलाई दार्जिलिङको मिसनरी स्कुलमा पढाएकै छु, त्यसैले तिमीहरु पनि प्रभुको मार्गमा आए मात्र यो सबै पाउँछौ ।’ पाहाडका अत्यन्त दुर्गम गाउँहरुमा कसरी मिसनरीहरुले धर्म प्रचारको काम लाई मानिसहरुको दुःखसँग गाँसेर फैलाई रहेका छन् भन्ने पनि यसबाट झल्को दिने प्रयास गरिएको छ । नाटकमा देखाईएका पात्र कुनै एतिहासिक समय जस्तो देखिन्छज तर, पत्रको स्वरुप परिवर्तन भएपनि वास्तविकत रुपमा भरियाको जीवन उस्तै छ । पछिल्लो समय शहरमा प्रस्तुत गर्ने हरेक नाटकले समाजमा हुने यर्थात विषयवस्तुलाई टपक्क टिपेर प्रस्तुत गर्ने गरेका छन् । प्राय जसो फिल्महरुमा माया प्रेमका विषयवस्तुले ठाउँ पाउने गरेपनि नाटकमा भने सामाजिक विषयवस्तुले स्थान पाउने मात्र होइन दर्शकहरुको माया पनि पाउने गरेको छ । सिल्पी थियटरमा चलेको नाटक हेर्ने जुनसुकै जातजाति, समुदायको भएपनि नाटकमा उल्लेखित भाषा शैली, विम्ब, तथा सेटले सबैको मनलाई हल्लाउने गरेका छन् तर मुल त सेट भन्दा पनि त्यसको कथ्य नै हो भन्ने ठान्छु । भरियाको जीवन मधेस पाहाड गर्ने नै हुन्छ तर उसको ज्यान घर पर्खेर आउँछ आउँदैन त्यो भने कुनै ठेगान हुँदैन । धेरै अघि लेखिएको कथाकार भवनी भिक्षुको कथा ‘त्यो कहिले फर्केला’ कथाको मुल पनि भरियाकी श्रीमतीको आसै आसमा बिति जाने जिवनमा नै अडिएको छ । मलाई नाटक भर त्यसकथाको पनि झल्को आई रह्यो तथापी यो नाटक त्यस कथा भन्दा धेरै अर्थमा भिन्न छ । समय र सन्दर्भ मिलेमा आम मानिस होस अथवा कुलिननै किन नहोस सबैले एक पटक नाटक हेर्दा नेपालको पूर्वि पाहाडको वास्तविक झल्को पाउनु हुनेछ । नाटकका लागि तीनै जना कर्ता र सर्जकलाई साधुवाद ।