राजेन्द्र महतको विवादास्पद अभिव्यक्ति : मधेसको समस्या काठमाडौं र भारत दुवैको हो

काठमाडाैं । पटकपटक विवादास्पद अभिव्यक्ति दिंदै आएका सद्भावना पार्टीका अध्यक्ष राजेन्द्र महतोले फेरि विवादास्पद अभिव्यक्ति दिएका छन् । आजको कान्तिपुर दैनिकलाई भारतको नयाँ दिल्लीाबाट अन्तर्वार्ता दिंदै महतोले देश विखण्डनको माग उठ्नसक्नेदेखि तराईको समस्या भारतको समेत भएको प्रष्ट्याएका हुन् । के तपाईहरुको मधेस आन्दोलन र सीमा अवरोधका कार्यक्रममा जनविश्वास टुट्दै गएको हो ? आन्दोलनमा जनसहभागिता देखिन छाडेको छ नि । होइन, आन्दोलनमा जनविश्वास गुमिहालेको स्थिती छैन । तर, यसको संकेत भने देखापर्न थालेको छ । शान्तिपूर्ण आन्दोलन र धर्ना–जुलुशबाट आफ्ना मागहरु सुनुवाइ नभएको अबस्थामा अब के गर्ने ? भन्ने उपायको खोजी हुन थालेको आभाष मैंले पाएको छु । योबेला युवा पिंढीले भन्न थालिसकेको छ— यसरी मात्रै हाम्रो आवाज सुनुवाइ नहुने रहेछ । यता जुलुस गर्यो, धर्ना बस्यो, उताबाट सरकारले छर्रा हान्छ, गोली ठोक्छ । फेरि बदनामी पनि आन्दोलनकारीकै हुन्छ । यसकारण अब ‘हिंसात्मक उपाय’ पो रोज्ने कि भन्ने आवाज कहींकतै उठ्न थालिसकेको छ । हामी भने शान्तिपूर्ण आन्दोलनबाटै समाधान भेटिनेछ भनेर सम्झाइबुझाइ गर्दै अघि बढिरहेका छौं । हामी अहिलेसम्म प्रदेश मागेर आन्दोलन गरिरहेका छौं, यहाँ प्रदेशभन्दा अलग बिखन्डनका कुरा गर्नेहरु देखा पर्न थालेका छन् । यदि मधेश÷थारुहट प्रदेश मागको आन्दोलन र अडानमा हामी असफल बन्यौं भने बिखन्डनकारीले स्वत बल पाउनेछन्, यो स्थिती भने बिचारणीय हुनेछ । यसरी हिंसात्मक र बिखन्डनकारी कुरा अगाडी आयो भने यसले साम्प्रदायीक दंगाको स्थिती पनि ल्याउन सक्छ । यसतर्फ पनि सबै राजनीतिक दलहरुले बिचार पुर्याउनु जरुरी छ । मधेस आन्दोलनलाई सम्बोधन गर्नै सरकार र मधेस मोर्चाका तर्फबाट दुइतर्फी कार्यदल बनेको छ । तपाई यसमा आशावादी हुनुहुन्छ र ? हेर्नुस्— हाम्रो नेपालमा यदि कुनै काम गर्नु छैन भने आयोग, कार्यदल, समिति बनाइने गरेको छ । यही पुनरावृत्ति मधेस मामलामा पनि गर्न लागिएको हो कि भन्ने आशंका बढेको छ । हामीले मेचीदेखि महाकालीसम्म मधेस÷थरुहट दुई प्रदेशको कुरा गरेका हौं । यसमध्येको भूभागलाई के÷कता तलमाथि गर्ने हो, सल्लाह गर्न सकिन्छ । पहाड÷मधेसको सन्तुलन मिलाउन सकिन्छ । तर, दुई प्रदेश चाहिन्छ नै । संविधानसभाकै समिति र बाहिरी सुझाव प्रतिवेदनले पनि भनेको कुरा हो यो । भोली गएर प्रदेश थपिएला वा घट्ला । संघीय संरचनाको नाम, आकार घटबट होला—यो बेग्लै कुरा हो । तर, वार्ताको टेबलमा ‘तत्काल प्रदेश दियो भने अर्को समूहको आन्दोलन सुरु हुन सक्छ नि’ भन्ने जवाफ दिएर प्रमुख ३ दल बसेका छन् । यो त भाग्ने कुरा हो, उम्कने कुरा हो । ‘यो गर्यो भने आकाश खस्छ, पाताल धसिन्छ’ भनेर बस्ने बेला होइन यो । यदि अर्को आन्दोलन भयो भने त्यसलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ । यो सरकारको कर्तव्य हो । तपाईले दिल्ली–दौडाहामा आएका कांग्रेस नेता रामचन्द्र पौडेललाई पनि हिजो भेट्नुभएको छ । मधेस मामलामा कांग्रेसले लिन सक्ने अडानका बारे केही सुझाव दिनुभएन ? एउटा दल मात्रै होइन, एमाले, माओवादी र कांग्रेस मिलेर संविधान बनाएका हुन् । यसकारण ‘असहमती’को बिउ रोप्ने तीनवटै दल हुन् । यसमा प्रतिपक्षमा बसेको छु भन्दैमा कांग्रेस उम्कन मिल्दैन भनेर मैंले रामचन्द्रजीलाई भनेको छु । तर, अनौठो के भने मधेस मामलाको कुरा आउनासाथ एमाले, माओवादी र कांग्रेस एउटै कित्तामा उभिएको मैंले पाएको छु, असहयोगी कित्ता । मैंले उहाँलाई कांग्रेसले आफ्ना आदर्श नेता गिरिजाप्रसाद जस्तै निर्णयमा अडिग हुनुपर्यो भनेर सम्झाएको पनि छु । त्यसबेला जनयुद्धमा रहेको माओवादीलाई राजनीतिको मुलधारमा ल्याउन को पो सहमत थियो र रु के भारतले मानेको थियो र रु तर, गिरिजाप्रसादले ल्याउनुभएको हो । आज त्यही कांग्रेस पार्टी ‘अनिर्णयको बन्दी’ भएको छ । मैंले नेता रामचन्द्र पौडेललाई पनि कांग्रेसको यो निर्णयक्षमताका बारे सम्झाइबुझाइ गरेको छु । काठमाडौमा गठित वार्ता कार्यदलमा सद्भावना पार्टी सहभागी नभएकोबारे टिकाटिप्पणी चलेको छ नि ? एउटा कुरा भनौं तपाईलाई । काठमाडौंको केही मिडियाले मधेश आन्दोलन र मोर्चा गठबन्धन बारे बडो नकारात्मक खबर दिंदै आएका छन् । भ्रम फैलाउने र बुझ पचाउने काम एकदमैं बढी भएको छ । मिडियामा पनि ‘खसबादी’ र ‘नश्लीय’ वर्चस्व बढी छ । यही कार्यदल बनाउँदा मधेस मोर्चाका ४ पार्टी बसेर बैठक भएको थियो । हाम्रो पार्टीका महासचिव मनिषकुमार सुमन त्यस बैठकमा सहभागी थिए । बैठकमा उपस्थिती भएर सरकार तर्फबाट ३ सदस्यीय समिति भएकाले मधेस मोर्चाको पनि ३ सदस्यीय समिति बन्ने सहमति जुटेको हो । मधेसी मोर्चामा टुटफुट देख्न चाहनेले फैलाएको हल्लाका पछि तपाई पनि नलाग्नुहोस् । तर सद्भावना पार्टी अलिक रुष्ट देखिएको अवस्था हो र ? हेर्नुस्, यो प्रतिक्रिया स्वभाविक पनि हो । वीराटनगर घटनामा ममाथि जानाजानी र नियतबस प्रहरीको दमन तथा कुटपिट भएकोमा सरकारले अहिलेसम्म एक शब्द पनि बोलेको छैन । न घटनाको न्यायिक छानविन भएको छ, न कतैबाट ‘सरी’ भनिएको छ । एउटा प्रहरी अधिकारी ‘नमस्कार नेताज्यू’ भन्दै सामुमा आएर कुटपिट गरेको अवस्थालाई ‘नियोजित’ नभनेर के भन्ने रु यसकारण थोरबहुत रुष्ट अवस्था देखिएकै हो । अब बनेको कार्यदलले मधेशी मोर्चाका माग र आन्दोलनका एजेन्डामा सहमति ल्याउन सक्ला त ? मलाई यसमा शंका छ । शीर्षस्थ तहमा टुङ्ग्याउनुपर्ने कुरा नटुङ्गयाएर कार्यदल बनाउनाको मनसाय के हो रु मलाई के लाग्छ भने यो पनि समस्या तन्काइरहने अर्को उपाय हो । कार्यदलका सदस्यले के अन्तिम निर्णय लिन सक्छन् र रु अथवा कार्यदल सुझाव के ‘म्यान्डेटोरी’ हुन्छ र रु यो टाइम–पास राजनीति मात्रै हो कि भन्ने लागेको छ । शीर्षस्थ नेतृत्वले एउटा सैद्धान्तिक सहमति बनाएपछि र गाइडलाइन तय गरेपछि मात्रै कार्यदलको अर्थ रहन सक्छ । धेरै कुरा आगामी साता काठमाडौं फिरेर थाहा लाग्नेछ । मधेशी मोर्चाका अरु नेताहरु सद्भावना पार्टी र बिशेषगरी तपाईसँग असन्तुष्ट रहेको चर्चा छ नि ? त्यस्तो खबर भ्रामक हो । मधेश आन्दोलनप्रति सबै जिम्मेवार छन्, मोर्चाका सबै दल । मोर्चाभित्र कसैको पनि व्यक्तिगत लडाई वा असन्तुष्टी छैन । कुनै गुनासो वा असमझदारी मैंले महसुस गरेको छैन । तर, यत्ति हो आन्दोलन कसैले रोकेर रोकिन्न । माग पुरा नभैन्जेल यो जनताको आन्दोलन भैसकेको छ, रोकिनेवाला छैन । एक महिनाअघि मधेशीमोर्चाका नेताहरु दिल्ली भ्रमणमा आएर फिरेपछि मधेश मामलामा भारतको बोली फेरिएको भन्ने चर्चा सुरु भएको छ । के भन्नुहुन्छ ? भारतले सुरुदेखि आजसम्मै सबैलाई मिलाएर जानु र अधिकतम सहमति जुटाउनु भनेकै छ । उसले आज आएर मधेस मामला ‘इग्नोर’ गरेजस्तो लाग्दैन । नेपालमा शान्ति र स्थिरता, विकास चाहने भारतको सधैंको कुरा हो । मधेसको धर्तीमा आज जुन प्रकारको आन्दोलन भैराखेको छ, त्यसबाट आज भारत अनविज्ञ रहने अथवा वास्ता नगर्ने स्थितीका बारेमा कसैले सोच्छ भने त्यो उसको मुर्खता हो । नेपालमै शान्ति–स्थिरता चाहनेले झन् उसको सिमानामै अशान्ति भैरहेको अवस्था रुचाउला र रु यसकारण मधेस सरोकारमा भारतको बोली फेरिएको होइन, छैन । किनभने शान्ति र स्थिरताका लागि मधेसमा भएको आन्दोलनलाई सम्बोधन नगरेसम्म समस्या सामाधान हुन सक्दैन भन्ने भारतलाई राम्ररी थाहा छ, हामीलाई पनि थाहा छ । तर, काठमाडौंबाट सरकारका बरिष्ठ मन्त्रीको तारन्तारको दिल्ली भ्रमणले ‘अब कुरा मिलिसक्यो’ भन्ने हल्ला बाहिर गएको अवस्था छ । कुरा मिलेको हो र ? मैंले पनि नबुझेको कुरा के हो भने के नेपाल भनेको खालि काठमाडौं खाल्डो मात्रै हो रु नेपाल त तल दसगजासम्म फैलिएको मधेस पनि हो, हामी सिमावर्ती बासिन्दा भए पनि नेपाली हौं । मधेसमा अशान्ति÷असहज स्थिती भैराखेका बेलामा दिल्ली र काठमाडौं बीचमा सुमधुर सम्बन्ध भएमा यसको अर्थ के रहला रु काठमाडौं र मधेसबीचमा भएको दूरी घटाउनेतर्फ सबैले लाग्नुपर्छ । काठमाडौंलाई हेरेर दिल्लीले मधेस बुझ्नुको अर्थ छैन । काठमाडौंले पनि मधेस मामलालाई सम्बोधन नगरी दिल्लीलाई कुरा बुझाउन खोज्नुको कुनै अर्थ छैन । यो दुरी त्यसबेला हट्छ, जब मधेसको भावनालाई आत्मसात गरिन्छ । भूगोलको एकिकरणले मात्रै देश बन्दैन, भावनामा पनि एकीकरण जरुरी छ । राष्ट्रनिर्माणको प्रकृया भनेको यही हो । अनि काठमाडौंले दिल्लीलाई हेर्ने दृष्टिकोण नि ? यो मुश्किलको प्रश्न हो । काठमाडौंलाई ‘दिल्लीबिना काम पनि नचल्ने तर दिल्लीको उचित र जायज कुरा सुन्न पनि आनाकानी गर्ने’ मनोदशाले घेरेको छ । अहिले यही भैरहेको छ । दिनरात नेपाली नेताहरु दिल्ली दौडिएका दौडियै छन्, सबैजना कानेखुशी गर्नमैं व्यस्त छन् । फेरि दिल्लीले बोलेको कुरो पनि सुनिएको छैन । यो दुर्भाग्य हो । यसकारण काठमाडौंले आफ्नो सोचमा सुधार ल्याउनुपर्छ । दिल्लीसँग राम्रो सम्बन्ध चाहिन्छ तर, नेपाल भनेको काठमाडौं मात्रै होइन भन्ने कुरा दिल्लीले बुझिसक्दा पनि काठमाडौंले यही कुरा बुझ्न सकेको छैन । मधेसमा शान्ति–स्थिरता भएन भने के भारत सुखचयनले बस्न सक्ला रु कदापी सक्दैन । यसकारण सीमावर्ती सुरक्षा र शान्ति भनेको मधेसको मात्रै सवाल होइन, भारतको पनि सवाल हो । नाकाबन्दीको स्थिती सहज हुँदै गएको र आपुर्ती बढ्दै गएको संकेतका भरमा पनि दिल्ली दृष्टिकोण बद्लिएको भन्ने चर्चा छ । तपाई दिल्लीमै भएर के संकेत देख्नुभएको छ ? यसरी अलग दृष्टिबाट कुरा गर्न मिल्दैन । मधेसको समस्या भनेको काठमाडौंको पनि हो र एकैसाथ भारतको पनि हो । खुला सिमानाको सिमावर्ती बिन्दू मधेसको धर्तीमा शान्ति–सुरक्षा भएन भने काठमाडौंभन्दा पहिले भारतलाई आघात पुग्न सक्छ भन्ने यथार्थलाई अहिले दिल्लीले बुझिसकेको छ । यसकारण मधेसको समस्यामा भारत पन्छने वा मतलव नराख्ने कुरा गलत हो । मधेस मामलाबाट भारतले हात झिक्नु भनेको आफ्नै समस्याबाट हात झिक्नुजस्तै हो । तपाईहरुले अहिंसात्मक र शान्तिपूर्ण मधेस आन्दोलन भने पनि तपाईहरुको बाधा÷बिरोधको यो शैलीलाई ‘मानवताविरोधी’ भन्न थालिएको छ । के भन्नुहुन्छ ? यस्तो नचाहिँदो भनाइप्रति म खेद ब्यक्त गर्दछु । यो मानसिक दिवालियापन मात्रै हो । नबुझेको, अज्ञानी र पूर्वाग्रहले ग्रसित अवस्थामा मात्रै हाम्रो आन्दोलनलाई मानवताविरोधी भन्न सकिन्छ । हाम्रो शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा सरकारले टाउको र छातिमा गोली हानिरहेको छ, यसलाई के भन्न सकिन्छ ? सद्भावना पार्टीबाहेक मधेसी मोर्चाका अन्य सदस्यले कार्यदल सुझावमा सहमति जनाए, निश्चित समयावधिमा मिल्ने गरी सिमांकन स्वीकारे भने तपाई के गर्नुहुन्छ ? त्यस्तो हुनै सक्दैन । ‘अभि नहीं तो कभि नहीं’ हाम्रो अहिलेको नारा हो । ‘भैहाल्छ, मिलिहाल्छ’को उधारो कुराले यसपटक आन्दोलन रोकिनेवाला छैन, बरु आन्दोलनको स्वरुप अझ कडा रुपमा बदलिन सक्छ । यसकारण मधेश सवाल र आन्दोलन एजेन्डा छाडेर सहमतीमा आउने सम्भावनै छैन ।