नाकाबन्दीले मधेसीलाई नै मर्नु न बाँच्नु

काठमाडौं । पाँच महिनादेखि जारी मधेस आन्दोलन र भारतको अघोषित नाकाबन्दीले मधेसीको जीवन कठिन अवस्थामा पुगेको छ । मधेसका १० जिल्लामा सबैभन्दा बढी मार निम्न र मध्यमवर्गीय परिवारलाई परेको छ । आजको कान्तिपुर दैनिकमा खबर छ–सर्वसाधारण नाकाबन्दी खुल्ने पर्खाइमा बसेको हप्तौं भइसक्यो । दिक्क मान्दै उनीहरू भन्ने गर्छन्, ‘मर्नु र बाँच्नुको अवस्थामा पुगेका छौं । बन्द कहिले अन्त्य हुन्छ रु’ जनकपुरका मुटुरोग र उच्च रक्तचापका बिरामी सेवानिवृत्त शिक्षक राजेन्द्र विमलले पुसको पहिलो साता ५ दिनसम्म जीवनरक्षक औषधि सेवन गर्न पाएनन् । दैनिक लिनुपर्ने औषधि जनकपुरमा नभेटिएपछि बाहिरबाट मगाएर जेनतेन चलाउनु परेको थियो । ‘मर्न पनि सक्या छैन, बाँच्न पनि सक्या छैन,’ कान्तिपुरसँग मंगलबार फोनमा उनले भने, ‘बहुत दुस्खपूर्ण जीवन बाँच्नु परेको छ ।’ सरकार र आन्दोलनरत पक्षबीच वार्ता हुने दिन बिहान उठेदेखि सबैमा आशा पलाएको हुन्छ । ‘जब साँझ पर्न थाल्छ, क्रमशस् आशा निराशामा बदलिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘अब त बानी नै परिसक्यो ।’ चर्को लोडसेडिङ र कच्चा पदार्थको अभावमा अधिकांश उद्योग बन्द छन् । कार्यरत मजदुरलाई तलब दिन कठिनाइ भएका बेला बैंकको ब्याज जेनतेन तिरेर इज्जत जोगाउने ध्याउन्नमा उद्योगी छन् । सञ्चालनमा रहेका केही उद्योग पनि मोर्चाका केही नेतालाई दैनिक रूपमै अग्रिम चन्दा दिएर चलाउन बाध्य छन् । प्रदेश नम्बर २ मा रहेका करिब १५ सय उद्योगमा कार्यरत ५० हजारभन्दा बढी मजदुर रोजगारविहीनको अवस्थामा पुगेको वीरगन्ज उद्योग वाणिज्य संघले जनाएको छ । नाकाबन्दीको मौका छोपी सीमित समूहले इन्धन र एलपी ग्यास तस्करीबाट मोटो रकम कमाएका छन् । तर, सर्वसाधारणको जीवनयापन निकै कठिन बनेको छ । दैनिक ज्यालादारी कामदार हुन् या उद्योगी, सबैको टाउकोमा ऋण थपिएको छ । ‘ब्ल्याकमा ग्यास सिलिन्डर खरिद गर्ने हैसियत छैन,’ पूर्वशिक्षक राजेन्द्र भन्छन्, ‘घरका अधिकांश काठ चुलोमा जलाइसकियो । भित्री मधेसमा राज्यले दाउरासमेत बाँड्न सकेको छैन ।’ ग्यास र पेट्रोलको संकटभन्दा पनि देशमा देखिएको नेतृत्वको संकट चिन्ताको विषय बनेको उनको टिप्पणी छ । वीरगन्जका राजनीतिकर्मी राकेश सिंह नागरिकलाई सामाजिक सुरक्षाको प्रत्याभूति दिलाउनबाट राज्य गम्भीर रूपले चुकेको बताउँछन् । ‘जनताप्रति सरकारलाई माया नै छैन जस्तो अनुभूति भएको छ,’ उनी भन्छन्, ‘चाहे ती जनता मधेसका हुन् वा पहाडका भूकम्पपीडित । सिंहदरबारको काम खाली सरुवाबढुवा गर्ने मात्र हो र रु’ चामल मिलहरू बन्द भएकाले किसानले उब्जाएको धानको उचित मूल्य पाएका छैनन् । गर्जो टार्न लागत मूल्यभन्दा पनि ५ सयदेखि ८ सय रुपैयाँ घाटा खाएर बिक्री गर्न बाध्य छन् । खेत जोत्न डिजेल अभाव छ । सर्लाही मलंगवाका रजनीकान्त झा ट्याक्टरवालालाई साविकभन्दा दोब्बर मूल्य तिरेर खेत जोत्नुपरेको गुनासो गर्छन् । ‘यसअघि प्रतिघण्टा हजार रुपैयाँ लिने ट्याक्टरले अहिले २ हजार रुपैयाँ हातमा नलिई खेतमा आउँदैन,’ उनले भने, ‘सरकारले आन्दोलन सुरु भएदेखि मधेसका पेट्रोल पम्पमा इन्धनसमेत दिएको छैन ।’ उखु क्रसिङ सिजन सुरु भइसक्दा पनि किसानका उखु खेतमै छन् । ‘डिजेलको अभावमा ढुवानी गर्ने अवस्था छैन,’ झा भन्छन्, ‘इन्धनकै अभावमा चिनी मिलसमेत सञ्चालन हुने सम्भावना देख्दिनँ ।’ भित्रभित्रै आक्रोश रहे पनि नेपालीमा सहने शक्ति बढेकाले जनता शान्त रहेको उनको बुझाइ छ । ‘तर, धैर्यको बाँध कत्तिखेर टुट्छ भन्न सकिन्नँ,’ उनले थपे, ‘धैर्य टुटेपछि मुलुक अप्ठ्यारोमा फस्छ ।’