पूर्वप्रधानमन्त्री माधव नेपाललाई ९ अभियोग

काठमाडौं । समकक्षी नेताहरूको तुलनामा पूर्वप्रधानमन्त्री तथा एमाले वरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपाल समयका पक्का छन् । पार्टी र संगठनका लागि उनको सक्रियताको एमाले कार्यकर्ताले तारिफ नै गर्छन् । आन्तरिक तथा अन्य पार्टीबीच समन्वयकारी भूमिका खेल्न पनि सहज मानिन्छन् । तथापि, उनका केही कमिकमजोरीका बारेमा पनि कार्यकर्तामाझ उत्तिकै चर्चा र ठट्टा हुने गर्छ । तिनै अभियोगबारे नयाँ पत्रिकाका खगेन्द्र पन्तले नेता नेपाललाई नौ प्रश्न सोधेका छन् ः अभियोग–१ पार्टी र संगठनका लागि दिलोज्यानले खटिने तथा निरन्तर कार्यकर्ताको सम्पर्कमा रहने गरे पनि पनि माधव नेपालको चित्त धेरै सानो छ, आफ्नोबारेमा हुने स–साना आलोचना पनि सुन्न सक्दैनन् । मौका परे त्यस्ता कार्यकर्तालाई किनारा लगाउन पनि पछि पर्दैनन् भनिन्छ नि ? (हाँसो) सबैभन्दा उदार हृदयको त मै छु होला । तपाईंले भनेजस्तो मैले कसैलाई पनि पाखा लगाएको छैन । म धेरै कम रिसाउँछु । कहिलेकाहीँ भने धेरै रिसाउँछु । त्यस्तो अपवादमा मात्रै हुन्छ । त्यस्तो वेला मान्छे मेरो ऊ(चपेटा)मा पर्छ । तर, एकैछिनमा रिस सकिइहाल्छ । लामो समयसम्म मनमा जम्मा भएर बदला लिउँmजस्तो, त्यसलाई सिध्याऊँजस्तो मेरो मनमा रहँदैन । मेरो धारणा के रहन्छ भने मेरो मनमा नरहे पनि त्यो मान्छे पार्टीको घेराबाट बाहिर नजाओस् । बरु, अरू नेताले सञ्चालन गरून्, तर पार्टीको घेरामा रहनुपर्छ । म तपाईंलाई एउटा उदाहरण बताउँछु । पार्टी महासचिव हुँदा काठमाडौंको पार्टीभित्र ठूलो समस्या खडा भयो । केही कार्यकर्तालाई कामै नदिने, संगठन नै नगर्ने प्रवृत्ति देखियो स्थानीय नेतृत्वमा । अनि, उनीहरूमा निराशा आउने भयो । त्यसैले उनीहरूले अर्को फोरम बनाए । मनमोहन प्रतिष्ठानअन्तर्गतको जिल्ला कमिटी पनि बनेको थियो । म उनीहरूको पिकनिकमा गइदिएको थिएँ । यहाँको लोकल कमिटीका नेताहरूले मलाई भने, ‘होइन कमरेड, त्यहाँ त जानुभएन, त्यो त गुटबन्दी गर्ने थलो हो ।’ मैले उनीहरूलाई ‘हैट † केको गुटबन्दी गर्ने थलो हो ? तपाईंहरूले संगठन पनि नगर्ने, उनीहरूलाई एक ठाउँमा बस्न पनि नदिने रु’ भनेर उल्टै हप्काएँ । यो एउटा उदाहरण मात्रै भन्न खोजेको हुँ । यस्तो चिजमा मेरो स्पष्ट कुरा कुनै पनि कार्यकर्ता पार्टीको घेराबाट बाहिर नजाऊन् भन्ने हो । तर, एमालेकै हितमाथि कुठाराघात गर्छन् भने, नेपाली क्रान्तिका विरुद्ध कोही लाग्छ भने, नेपाल राष्ट्रकै विरुद्धमा लाग्छ भने त्यसमा त माया गर्नुहुन्न । तर, फेरि मसँग आएर कोही रोइहाल्यो भने मेरो मन छिटो पनि पग्लिन्छ । छिटो पग्लिने मेरो कमजोरीको पक्ष हो । अभियोग –२ एमाले कार्यकर्तामाझ नै वेलाबखत कुरा हुने गर्छ– केपी ओली र वामदेव गौतमसँग हिँड्दा भोकै बस्नुपर्दैन, मासुभात र रक्सीसमेत खान पाइन्छ । माधव नेपाल साह्रै लोभी छन्, उनको पछि लाग्दा उस्तै परे कालो चियासमेत खान पाइन्न । कत्तिको सत्यता छ यसमा ? लोभी त अब कसरी भन्नु ? कसैले मलाई कमाइ गरेर पनि दिएको छैन, दिने कुरा पनि भएन । तैपनि, मसँग जाँदा भोकै बस्नुपर्छ भन्ने कुरा सही छैन । किनभने, मसँग जाने सुरक्षाकर्मीदेखि कार्यकर्तासम्म गरेर ठूलै पंक्ति हुन्छ । भोकै त कोही बस्नुपरेको छैन । हो, एउटा कुरा म भोक भन्दा टाइमलाई महत्त्व दिन्छु । थालमा पस्किएको छ भने पनि टाइम भएपछि म भात नै छाडिदिन्छु, हिँडिदिन्छु । यो मेरो स्वभाव हो । म टाइमसँग कम्प्रोमाइज गर्न चाहन्नँ, सक्दिनँ । चिया, खाना, खाजा, निद्राभन्दा पनि काम महत्त्वपूर्ण कुरा हो । त्यसैमा मलाई हुटहुटी हुन्छ । अर्को कुरा, जाँडरक्सीको । त्यो त म मनै पराउँदिनँ । मेरो छेउमा कसैले खाएको पनि मन पराउन्नँ । चुरोट र गाँजा खाएको पनि मन पराउँदिनँ म । म सामान्य तरिकाले काम गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छु । मैले त विनामासु पनि चुनावमा जिताइदिएको छु, एउटा उदाहरण सुनाउँछु तपाईंलाई । झापा गएको थिएँ, त्यहाँका कार्यकर्ताले मासुविना काम गर्न नसक्ने भनेका रहेछन् । कारण के रहेछ भने त्यहाँका नेताहरूले आफू मासु खाँदा रहेछन्, फिल्डमा खटिएका कार्यकर्तालाई ‘पार्टीको बजेट कम छ’ भनेर खुवाउँदा रहेनछन् । अनि मैले पहिला नेताहरूमा मासु बन्द गराएँ । त्यसपछि कार्यकर्ता खुसी भए, ताली बजाए र विनामासु काममा खटिए । चुनाव पनि जितियो । महत्त्वपूर्ण कुरा तपाईं कार्यकर्तालाई कस्तो विचार खुवाउँदै हुनुहुन्छ भन्ने हो । राम्रो विचार खुवाउँदै हुनुहुन्छ कि लोभ खुवाउँदै हुनुहुन्छ । बरु, जितिसकेपछि मासु खुवाउनुस्, मिठाई खुवाउनुस् जितको खुसीयालीमा । छ भने पहिल्यै पनि मासु खान सकिन्छ, तर आफू मात्रै होइन । यहाँ त एकदम आफ्नो स्वार्थका लागि लाग्ने प्रवृत्ति हाबी भयो, निस्स्वार्थ रूपमा काम नगर्ने प्रवृत्ति बढ्यो । यस्तो प्रवृत्तिलाई प्रोत्साहन दिएर कम्युनिस्ट पार्टी निर्माण हुन सक्दैन भनेर मैले भन्ने गरेको छु । जहाँसम्म म लोभी छु भन्ने छ, त्यो सत्य होइन । यी फोटा (भित्तामा झुन्डिएका फोटा देखाउँदै)हरू देख्दै हुनुहुन्छ नि, ती सबैलाई मैले पढाइरहेको छु, आफ्नो खर्चमा । कसैलाई महिनाको सात–साढे सात हजार दिन्छु, कसैलाई १० हजार दिन्छु । आज मात्रै एउटा केटा आएथ्यो, ‘इन्डियामा पढ्न जानुपर्ने भो, ६ लाख चाहिने भो ड्याडी’ भन्यो । मुसलमानको छोरो हो, मलाई ड्याडी भन्छ । चुनावमा मसँग लाग्दा उसको बाबुलाई खुमबहादुरको आदेशमा गोली हानेर मारिएको हो । उसका दुइटै छोरालाई मैले पढाइराखेको छु । अब ग्रयाजुएसन गर्छु, इन्डिया पठाइदिनुुस् भनेको छ । त्यस्तै, एउटा मुसलमान दम्पतीलाई गोली ठोकेर मारेको रहेछ । उनीहरूका १० जना छोराछोरी रहेछन् । हाम्रो पार्टीको मान्छे होइन, पत्रिकामा पढेपछि पहल गरेको हुँ । रौतहटमा फोन गरेर त्यहाँको सिडिओको कार्यालयमा सबै बच्चाहरूलाई लिएर आउन भनेँ । ती सबै बच्चामध्ये मैले तीनजनालाई सर्लाहीमा पढाउँदै छु । दुईवटा चितवनमा पढ्दै छन् । दुईवटा काठमाडौंमा पढ्दै छन् । हरेक चाडदेखि लुगाफाटो, किताब–कापी, एजुकेसन टुरसम्मको पैसा मैले व्यहोर्छु । त्यति मात्रै होइन, एउटा केटालाई त मैले पढाएर बिहेसमेत गराइदिएको छु । बिहेको जम्मै खर्च व्यहोरिदिएको छु । अब मैले एउटा फन्ड कलेक्सन गरिरहेको छु । त्यसमा मेरो प्राथमिकता छ मुस्लिम, दलित र बेहाल भएका बच्चाहरूलाई पढाउने छ । अभियोग–३ तपाईं आफू जाँडरक्सी, चुरोट, खैनी केही खानुहुन्न । अरू नेता–कार्यकर्ताले आफ्नो खर्चमा खाएको पनि देखिसहनुहुन्न । त्यस्ता नेता–कार्यकर्ताका लागि तानाशाहझैँ बन्नुहुन्छ । दुई–चार नेताले रक्सी–चुरोट खाएको ‘अपराध’मा तपाईंको खप्की खाइसकेका छन् । तपाईंको जाँडरक्सीविरोधी कामले एकपटक एमालेभित्र ठूलै हल्लीखल्लीसमेत भयो । पार्टीभित्र झगडा गर्न पाइने, तर मिलेर रक्सी–चुरोट खान नपाइने ? यो कस्तो अनुशासन हो ? मैले नेताहरूलाई हप्काएको मात्रै होइन, पार्टीभित्र जाँडरक्सीविरुद्धको अभियान नै चलाएको हुँ । त्यो अभियानको नाम के थियो थाहा छ ? शुसु अभियान । शुद्धीकरण र सुदृढीकरण अभियान । ०५२ सालमा अभियान चलाएपछि हाम्रो पार्टीभित्र एउटा पंक्ति पूरै असन्तुष्ट भयो । पार्टी फुट्ने बिन्दुमा पुग्नुको एउटा कारण त्यो पनि हो । त्यस्ता प्रवृत्तिलाई मैले ४२ वटा बुँदामा उल्लेख गरेको थिएँ । पार्टीभित्रकालाई मैले तीन क्याटागोरीमा बाँडेको थिएँ । पहिलो, वैचारिक क्षेत्रमा देखा परेका विकृति र विसंगतिहरू ः माक्र्सवादी दृष्टिकोण परित्याग गर्ने अराजक प्रवृत्ति । दोस्रो, पार्टीको संगठनात्मक क्षेत्रमा देखिएका विसंगतिहरू ः पदका लागि मरिहत्ते गर्ने, कामको जिम्मेवारीको कुरै नगर्नेलगायतका । तेस्रो, आचरणमा देखा परेका विकृतिहरू स् बानीव्यहोरा, आचरण, बोली–व्यवहार, शैली, खानपिन आदि । यी तीनवटा क्याटागोरीमा बाँडेर मैले ४२ वटा बुँदा अघि सारेर एक–एक बुँदामा क–कसमा के–के कमजोरी छन्, पार्टी कमिटीभित्र छलफलको विषय बनाएको थिएँ । यो अभियानले पार्टीभित्र हल्लीखल्ली नै भयो । तर, जाँडरक्सी खाने नेता–कार्यकर्ता स्वाट्टै घटे । रक्सी खाने र रक्सीले मातेर चुनौती दिनेहरू त लुके नै । पार्टीभित्र यतिसम्म जँड्याहा प्रवृत्ति हुर्किसक्याथ्यो कि रक्सी नखानेहरू काम नलाग्ने हुन थालिसकेका थिए, रक्सी खाने मान्छेहरूको बोलबाला बढ्दै गएको थियो । यो अभियान चलिसकेपछि भने रक्सी खानेहरू लुकेर हिँड्नुपर्ने भयो । नखानेहरू छाती फुकाएर हिँड्न थाले । त्यसले पार्टीमा सांस्कृतिक रूपान्तरणका निम्ति नयाँ जागरण पैदा गरेको थियो । मैले त्यसपछि पनि पटक–पटक फेरि त्यो अभियान सुरु गर्नुपर्छ भनेको छु, समय–समयमा । जसरी मान्छेले प्रत्येक दिन ब्रसले दाँत माझ्नुपर्छ, त्यसरी नै हाम्रो दिमागलाई, हाम्रो बानी व्यहोरालाई, हाम्रो स्वभावलाई सफासुग्घर बनाउनका लागि वैचारिक रूपमा हामीले आफूलाई पूरै पोख्त बनाउन सक्नुपर्छ । दिमागलाई माझ्नका लागि त्यस्ता अभियान आवश्यक हुन्छन् । अभियोग –४ एकथरी एमाले नेताहरू भन्छन्– माधव नेपालसँग बलियो गुट चलाउने कला छैन । बरु, अरू नेताहरूलाई भिडाएर तिनीहरूको पनि नेता बन्ने खुबी राख्छन् । त्यही खुबीले १५ वर्ष पार्टीको प्रमुख कार्यकारी भएर खाएका हुन् । पछिल्लो महाधिवेशनमा अरू नेताहरूले यो कुरा बुझे र माधव नेपाल पछारिए । यस्तै हो त ? हाम्रो पार्टीभित्र नेताहरूलाई लडाउनुपर्ने कुनै आवश्यकता नै परेन । किनभने, एमालेको नौ महिने सरकारको समयपछि मात्रै पार्टीभित्र मुद्दामा समस्या खडा भएको हो । महाकाली सन्धि पनि इस्यु लडाउने विषय थिएन, आफू–आफूमा अडान लिने कुरा मात्रै थियो । त्यसपछि पार्टी फुट्यो, त्यो लडाउने कुरा भएन । बरु, मैले फुटेर गएकालाई फिर्ता लिएर आएँ । पार्टीमा एकता गर्नका लागि भूमिका खेलेँ । साथ दिन्छु भन्नेले साथ दिएनन् बरु । तपाईंलाई थाहा छँदै छ, छैटौँ महाधिवेशनमा त्यही द्वन्द्व भइहाल्यो, मैले के लडाइँ लड्नुपर्‍यो र ? सातौँ महाधिवेशनमा लड्ने स्थिति अलि–अलि बन्न लाग्याथ्यो, नलडौँ भनेर फेरि सहमतिको स्थिति बन्यो । मैले त ‘लोकतान्त्रिक विधिबाटै जाऔँ’ भनेर भनेकै थिएँ । आठौँमा मैले कार्यकर्तामाझ जाऔँ भनेर भन्दाखेरि, वातावरण बनाउँदाखेरि परिस्थिति अर्कै भइसकेको थियो । पछि, नवौँमा बेग्लै स्थिति बन्यो । वास्तवमा मैले आफ्नो गुट भनेर सोचेको भए त पहिलेदेखि नै तयारी गर्ने थिएँ नि । किनकि, पार्टी चलाउने मान्छेले त सक्छ नि जमातलाई परिचालन गर्न । अभियोग – ५ माधव नेपाल पदको धेरै महत्त्वाकांक्षी छन्, १५ वर्ष कार्यकारी प्रमुख भएर पार्टी चलाइसक्दा पनि फेरि अध्यक्ष बन्ने इच्छा देखाए । प्रत्यक्ष निर्वाचनमा दुई–दुई क्षेत्रबाट पराजित हुँदा पनि मन्त्रिपरिषद्बाट मनोनीत भएर सभासद् बन्न गए, प्रधानमन्त्री बन्न दरबारमा निवेदनसमेत दिए । किन यति धेरै आशक्ति र? मेरो आत्मविश्वासले मलाई बल दिन्छ । नबिराउनु र नडराउनु भन्ने सिद्धान्तमा विश्वास गर्छु । त्यस्तो विश्वास मान्छेमा आउन तीन–चारवटा कुराबाट जोगिनुपर्छ । पहिलो, पैसा र भ्रष्टाचारबाट जोगिनुपर्छ । त्यसो भयो भने उसलाई कसैले केही गर्न सक्दैन । दोस्रो, तपाईं नैतिक रूपमा कमजोर हुनुभएन भने कसैले केही गर्न सक्दैन । तेस्रो, पदका लागि दश ठाउँमा हात पसार्दै हिँड्ने प्रवृत्तिबाट जोगिनुभयो भने तपाईंलाई कसैले हेप्न सक्दैन । चौथो, मृत्युसँग डराउनुभएन, मृत्युको भयले मान्छेलाई कमजोर बनाइदिन्छ । यी तीन–चारवटा कुरा भए तपाईंले कसैको चाकडी नै गर्नुपर्दैन । इन्डियाको चाकडी किन गर्ने रु कसैकोमा किन जाने रु म हक जताउँछु । तपाईंलाई बताऔँ कि मलाई राष्ट्रपतिमा जानका लागि हाम्रै पार्टीका मान्छेहरूले घेराबन्दी गरे । प्रचण्डले पटक–पटक आग्रह गरे । तर, धोका दिइसकेपछि मैले ‘यिनलाई पछार्नुपर्छ’ भन्ने झोकमा एक्लैले आँटेको हुँ । र, पछारिए पनि । राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिको चुनावमा उनीहरूलाई हराउनुपर्छ भनेर मैले आँट गरेको हुँ, हाम्रा अरू साथीको आँट नै थिएन । संविधानसभामा म हारिसकेपछि मैले बताउनुपर्ने कुरै भएन । म कसैलाई हराउन गइनँ, तर मलाई हराउन आए । हारिसकेपछि मलाई गिरिजाप्रसाद कोइरालाले धेरैपटक अफर गर्नुभयो कि २६ जनाको मनोनयनमा तपाईं आउनुस् भनेर । मैले मानिनँ । प्रचण्ड प्रधानमन्त्री भएर आएपछि यहीँ मेरो घरमा आएर तीन घन्टा बसेर मलाई धेरै सम्झाउनुभयो । तर, मैले मान्दिनँ भनेँ, अस्वीकार गरेँ । त्यसपछि उनले अर्को प्रस्ताव गरे कि ‘बाई इलेक्सन’बाट आउनुस्, रोल्पाबाट उम्मेदवार बन्नुहोस् भनेर । मैले ‘तपाईंको मुठ्ठीमा बस्न रोल्पा जान्छु ?म रोल्पामा गएपछि त हाम्रो पार्टी संगठन कमजोर भएको ठहर्दैन ? एमाओवादीले जितायो भनेर मेरो त राजनीतिक हैसियत नै खतम हुन्छ’ भनेर अस्वीकार गरेको हुँ । जिउँदै हुनुहुन्छ प्रचण्डजी सोध्नुहोला । त्यसपछि हाम्रो पार्टीको केन्द्रीय कमिटीको बैठक बस्यो । दिनभरि बहस भयो, मैले मान्दै मानिनँ । पहिलो दिन चार बजे मैले हुन्न भन्दिएँ । मैले भनेँ, ‘म जान्नँ, च्याप्टर क्लोज । नो डिस्कसन एन्ड डिबेट ।’ झलनाथ खनाल अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । उहाँले ‘दिस इज ब्लन्डर, मैले फरक मत दर्ज गराउँछु’ भनेर फरक मत दर्ज गराउनुभयो त्यो दिन । च्याप्टर क्लोज भइसक्याथ्यो । भोलिपल्ट फेरि प्रचण्डको चिठी आयो । फेरि बैठकमा दिनभरि सबै सिसिएमहरूले मलाई जानुपर्छ कि जानुपर्छ भन्न थाले । म ‘जान्नँ कि जान्नँ’ भनेर त्यहाँबाट उठेँ । हिँड्ने वेलामा तल आएर ईश्वर पोखरेलले ‘हेर्नुस्, म पनि यो हुँदैन भन्ने पक्षमा थिएँ, तर यो राष्ट्रिय आवश्यकता हो, प्रचण्डले चिठी नै पठाइसकेका छन्, अब यताउता नगर्नुस्’ भने । तैपनि, म सहमत नभएर ‘तपार्इंहरू आफ्नो ढंगले गर्नुस्’ भनेर हिँडेँ । निर्णय गरेको मलाई थाहा पनि थिएन । राति ८ बजे झलनाथ खनालले फोन गर्नुभो, ‘तपाईं किन आउनुभएन, यहाँ शपथ गर्नुपर्नेछ ।’ मैले ‘केको शपथग्रहण ?’ भनेको त ‘सुशीलचन्द्र अमात्यलाई फिर्ता बोलाएर सभासद्को शपथग्रहण’ भन्नुहुन्छ । मैले ‘सुशीलजीलाई फोन दिनुस्’ भनेँ । सुशीलजीलाई भनेँ ‘तपाईं किन राजीनामा दिने ? तपाईं किन हट्ने ? मेरा लागि हट्नु जरुरी छैन ।’ उहाँले ‘कमरेड अरूका निम्ति भए म हट्ने थिइनँ, तपाईंका लागि हाँसीहाँसी हट्न तयार छु । मेरो भन्दा पनि तपाईंको आवश्यकता धेरै छ’ भनेर उहाँले भनेपछि मात्रै म त्यहाँ गएको हुँ । हो कि होइन, अहिले पनि तपार्इं सुशीलजीलाई गएर सोध्नुहोला । त्यसपछि मात्रै उहाँको राजीनामा र मेरो शपथ भयो । र, भोलिपल्ट कि पर्सिपल्टै मलाई सभापति बनाए । ‘मलाई सभासद् वा सभापति बनाइदेऊ’ भनेर भित्रभित्रै गिरिजाप्रसादलाई, प्रचण्डलाई सोर्स लगाएर हिँड्ने मान्छे म होइन । म आफ्नो शिर निहुराउने काम कहिले पनि गर्दिनँ । जहाँसम्म प्रधानमन्त्रीको कुरा गर्नुहुन्छ । त्यो पनि मैले भित्रभित्रै गिरिजाबाबुलाई ‘ठाउँ खाली भा‘छ, मलाई पठाइदेऊ’ भनेर भन्या होइन । मैले चाहेको भए निहुँ खोज्न सक्थेँ, ०६३ को आन्दोलनको लगत्तै पछि म । किनभने, ०५८ साल कि कहिले हो सात दलको बैठकमा मलाई प्रधानमन्त्री बनाउने निर्णय भएको थियो । कुनै पनि सिफारिस गर्ने हो भने पार्टीहरूले मेरो नाम सिफारिस गरेर पठाउँथे । त्यही सिफारिसका आधारमा ज्ञानेन्द्रकहाँ दाबा गरेको पनि हो । गिरिजाबाबुले भन्नु भो कि, दाबा गर्नुस् । अनि दाबालाई नै मागपत्रका रूपमा ल्याइदिए । हामीले सोच्यौँ, ज्ञानेन्द्रको बुद्धि होला, दाबा गरौँ । तर, त्यसलाई मागपत्रसँग जोडियो । यद्यपि, त्यसमा प्रस्ट लेखिएको छ– दाबीपत्र भनेर । अनि, जनआन्दोलन सफल भएपछि मैले ‘गिरिजाबाबुको नाम राखौँ न’ भनेर सिफारिस गरेको छु । जबकि हकको कुरा गर्नुहुन्छ भने गिरिजाप्रसाद कोइरालाकै उपस्थितिमा मलाई प्रधानमन्त्रीका निम्ति त्योभन्दा पहिल्यै सात दलको बैठकमा निर्णय भएको थियो । तर, मैले गरिनँ । अभियोग –६ माधव नेपाल पार्टीअध्यक्षसमेत रहेका संसदीय दलका नेतालाई ‘माइनस’ गरेर प्रधानमन्त्री बने । बहुमत पुर्‍याउन उपेन्द्र यादवको पार्टीसमेत फुटाए भनिन्छ नि ? गिरिजाबाबुले पछि झलनाथजीको सामुन्ने नै ‘माधवबाबु अब तपाईं प्रधानमन्त्री बन्नुपर्छ’ भन्नुभएको हो । मलाई त बडो अप्ठ्यारो पर्‍यो, पार्टी अध्यक्ष जेएन त्यही हुनुहुन्छ के पो भन्ने ? त्यसपछि हाम्रो बैठकमा मलाई पठाउने भन्नेमा सर्वसम्मतिबाट कुरा आयो । तर, जेएनले मान्नुभएन । अर्थात्, ढिलासुस्ती गर्न थाल्नुभयो । ईश्वर पोखरेलले बिबिसीमा इन्टरभ्यु दिनुभयो कि ‘आजको बैठकमा माधव नेपाललाई ल्याउने कुरा भइसक्या छ’ भनेर । तैपनि, जेएन मलाई भन्नुहुन्न । अनि, त्यसपछि एउटा गोप्य ठाउँमा बैठक बस्यो । मलाई ‘तपाईं अरू पार्टीलाई मिलाउनुस् न’ भन्नुहुन्छ । म किन मिलाउँछु ? मेरो बारेमा निर्णय नभएसम्म म किन मिलाउँछु ? मिलाउँदिनँ । मैले ‘सबभन्दा पहिले सबैका सामुमा भन्नुस् यो कुरा’ भनेपछि पाँचजना नेता थिए कोठामा । सबैका बीचमा उहाँले ‘तपाईंले अब पहल गर्नुपर्‍यो । तपाईं नै प्रधानमन्त्रीमा जाने हो, आज हामी निर्णय गरिदिन्छौँ’ भन्नुभयो । मैले एकैचोटि फोन लिएँ, आठ–दशवटा पार्टीको एउटा ग्रुप बनाइदिएँ र भनेँ ‘ल जाऔँ संवाद गरौँ, बनाऔँ कागज ।’ मेरो त काम गर्ने तरिका नै अर्कै हुन्छ । एकै दिनमा मैले तीन सय एकको समर्थन लिई सक्याथेँ । खाली एउटा मात्रै समस्या थियो, विजय गच्छदारवाला अर्थात् उपेन्द्र यादववाला पार्टीको । उपेन्द्रवाला पार्टीले यताउता गर्नेबित्तिकै के हुन्छ भन्ने चिन्ता थियो । उसो त उपेन्द्रको पार्टी नभए पनि प्रधानमन्त्री हुने नै थिएँ म । टिक्ने कति दिन भन्ने मात्रै हुन्थ्यो । तर, त्यसवेलाको गोप्य दाउ त अर्कै रहेछ । मैले प्रशान्त झाको किताबमा पढेँ, उपेन्द्रको त बेग्लै दाउ रहेछ । मसँग ‘हुन्छ, एक हप्ताको टाइम दिनुस्, हामी त तपाईंलाई समर्थन गर्छौँ’ भन्दै समय लिँदै । समय लिँदै गरिसकेपछि सुशील कोइराला, महन्थ ठाकुर र राजेन्द्र महतो मकहाँ आए । उनीहरूले ‘अरू केही होइन, तपाईं एकचोटि विजय गच्छदारलाई प्रस्ताव गर्नुस् उपप्रधानमन्त्रीको अनि, पार्टी फुटाउनुस्’ भने । अभियोग –७ सन्तुलित नेता हुनुहुन्छ, पार्टीभित्र र बाहिरका दलहरूसँग राम्रो समन्वय गर्न सक्नुहुन्छ । तर, स्पष्ट भिजन र अडान राख्नुहुन्न । शाहीकालमा ‘प्रतिगमन आधा सच्चियो’ भन्दै सरकारमा जानुभयो । नवौँ महाधिवेशनमा एकथरीले ‘जबजलाई परिमार्जन गर्नुपर्छ’ भन्ने लबिङ गरे, अर्कोथरी ‘गर्नुहुन्न’ भन्ने अडानमा थिए । तपाईं प्रस्ट रूपमा केही पनि बोल्नुभएन । पहिलो कुरा, मूल कुरामा जानुस् । जब हाम्रो सरकार बन्यो र त्यसपछिको सरकारको बारेमा हाम्रो पार्टीमा केही विषयहरूमा फरक कुरा भयो । म यो फोहोरी खेलेर जानुहूँदैन भन्ने पक्षमा हुँ । हाम्रा केही साथीहरू फोहोरी गेममा लागे र म पनि लतारिनुपर्‍यो । एकदम रिसाएँ पनि पछि म । म कहाँ गा’थेँ, ल्याइसक्या रहेछ सबै डकुमेन्ट । आउँछु भन्दा त हाम्रो पार्टी कार्यालयमा राखिसक्या छ । चर्काचर्की पर्‍यो त्यसवेलामा मेरो । मूल कुरा त त्यो फोहोरी खेल खेल्नुपर्छ भन्ने पक्षमा म होइन । दोस्रो कुरा के थियो भने जतिवेला ज्ञानेन्द्रका बारेमा हाम्रो पार्टीको निर्णय छ पहल गर्ने । मैले गिरिजाबाबुलाई फोन गरेँ । उहाँले ‘पख्नुस्, पख्नुस्’ भनेर तीन दिनको समय खाइदिए । त्यसपछि मैले सूर्यबहादुर थापालाई बल्खुमा बोलाएर आफँै पहल गर्ने भनेपछि बल्ल गिरिजाबाबु सहमत भएका हुन् । त्यतिवेलासम्म हाम्रो दिमागमा ज्ञानेन्द्र त्यो तहमा जालान् भन्ने थिएन । अन्तिम समयसम्म पनि हाम्रो कुरा राजनीतिक पार्टीको सार्वभौमिकतालाई मान्छन् भने ‘हुन्छ’ भन्ने नै थियो । राजतन्त्र ढाल्ने पक्षमा हामी थिएनौँ । राजतन्त्रलाई ढाल्ने कुरामा कतिवेला पुग्यौँ भने जतिवेला हामीलाई गिरफ्तार गरियो । मेरो त यसपछाडिको व्यक्तिगत कारण पनि छ । जब ज्ञानेन्द्रले मलाई हेप्न थाल्यो नि त्यसपछि मैले सोचेको हो ‘यसलाई फाल्नुपर्छ’ भनेर । छोरोको छेउमा बसेर मलाई उसले ‘दिज पोलिटिकल लिडर्स आर पोलिटिकल एनिमल’ भन्यो । मैले त्यसपछि ज्ञानेन्द्रलाई २० मिनेट लेक्चर दिएँ ‘म को हुँ, कसको छोरा हुँ, कहाँबाट यहाँ आइपुगेको छु’ भनेर । यो सबै नारायणहिटी दरबारभित्रको कुरा हो । तपाईंहरूले पनि थाहा पाउनुपर्छ, ज्ञानेन्द्रलाई पनि स्मरण हुनुपर्छ । २० मिनेट मैले बोलेँ र त्यसपछि त्यहाँबाट हिँडिदिएँ । मैले चुनौती दिएको छु ज्ञानेन्द्रलाई । अर्को त्यो मेरो मात्रै कुरा होइन । प्रतिगमन आधा सच्चिएको निर्णय हुनुमा त भन्ने हो भने हाम्रो वामदेवजी हो प्रमुख व्यक्ति । उहाँ त झन् छिटो निर्णय गरिदिनुहुन्छ । ‘अँ सरकारमा जानुपर्छ’ भन्नु भो । अनि, सरकारमा गइसकेपछि त जिम्मा मैले लिनुपर्‍यो । तर, त्यतिवेला पनि मेरो फरक मत छ । त्यसमा मैले फरक मत नै दर्ज गर्‍या छु । बाहिर त छैन, कमिटीभित्र मेरो फरक मत दर्ज छ । साराको राय हुँदा पनि मैले ‘जानुहुँदैन, शेरबहादुरलाई विश्वास गर्न सकिँदैन, गयौँ भने बरु एउटा सर्त राख्नुपर्छ कि शेरबहादुरले सबैभन्दा पहिला यो संसद्को पुनर्बहाली गर्छन् कि गर्दैनन् रु’ भनेको छु । त्यस्तै, ‘शेरबहादुरले ज्ञानेन्द्रको होइन कि पार्टीहरूको सिफारिसमा प्रधानमन्त्री बन्ने कुरा मान्छन् कि मान्दैनन्’ भनेर भनेको छु । अभियोग – ८ मान्छेहरू भन्छन्– माधव नेपाल पार्टीका सीमित नेताको सानो समूह र पारिवारिक घेराबाट प्रभावित हुन्छन् । पदमा हुँदा त्यही सानो घेरा र समूहको कुरा सुन्छन् । र, त्यहीअनुसारको धारणा बनाएर निर्णय लिन्छन् । जसले उनलाई वेला–वेलामा विवादमा तान्छ । हाम्रो परिवारका मान्छे कसैले पनि राजनीतिक कुरामा त्यस्तो केही भन्दैन । त्यस्तो छँदा पनि छैन । म स्वविवेकले निर्णय गर्ने मान्छे हुँ । नपत्याए सोध्नुस् न रघुजी पन्तलाई, म प्रधानमन्त्री हुँदा उहाँ नै प्रमुख सल्लाहकार हुनुहुन्थ्यो । उहाँलाई मैले कैयौँपल्ट ‘हैट्, तपाईं सल्लाहकार मान्छे, यस्तो सल्लाह दिनुहुन्छ ?’ भनेर भनेको छु । अभियोग –९ माधव नेपाल पार्टीका लागि खटिन्छन्, समय व्यवस्थापन गर्दै देशभर दौडिन्छन्, हजारौँ जनतालाई सम्बोधन गर्छन् । तर, उनको भाषण मास तताउने हुँदैन, मास प्रभावित पार्ने पपुलर नेता पनि होइन । आरोप यो पनि छ । यो त ममा जे छ, त्यसैबाट हुने हो । थप निकालेर त निस्कन्न । मेरो भाषण कत्तिको राम्रो हुन्छ, हुँदैन । कतिको विषयवस्तुलाई मैले समेट्छु, समेट्दिनँ । कति क्याची हुन्छ, हुँदैन भन्ने कुरा त अरूले मूल्यांकन गर्ने कुरा हो । मेरो आफ्नै स्टाइल छ, अरूको आफ्नै स्टाइल हुन्छ ।